Kefalet Sözleşmesi
Kefalet sözleşmesinin tanımını, şekil koşullarını, adi ve müteselsil kefaleti, kefilin sorumluluğunun kapsamını, def'ileri ve sona ermeyi açıklar.
Tanım ve asıl borç ilişkisi
m. 581’e göre kefalet sözleşmesi, kefilin alacaklıya karşı, borçlunun borcunu ifa etmemesinin sonuçlarından kişisel olarak sorumlu olmayı üstlendiği sözleşmedir. Kefalet, bir ayni güvence değil, kişisel güvencedir; kefil malvarlığının tamamıyla sorumlu olur. Kefalet sözleşmesi mevcut ve geçerli bir borç için yapılabilir (m. 582). Gelecekte doğacak veya koşula bağlı bir borç için de, bu borç doğduğunda veya koşul gerçekleştiğinde hüküm ifade etmek üzere kefalet kurulabilir. Yanılma veya ehliyetsizlik sebebiyle borçlunun sorumlu olmadığı bir borca kefil olan kişi, yükümlülük altına girdiği sırada bu eksikliği biliyorsa kefalet hükümlerine göre sorumlu olur. Aynı kural zamanaşımına uğramış borca kefil olan kişi hakkında da uygulanır. Kanundan aksi anlaşılmadıkça kefil, bu bölümde kendisine tanınan haklardan önceden feragat edemez. Bu yasak, kefili güçlü konumdaki alacaklıya karşı korur.
Şekil koşulları ve eşin rızası
Kefalet sözleşmesi ağır şekil koşullarına bağlıdır. m. 583’e göre kefalet, yazılı şekilde yapılmadıkça ve kefilin sorumlu olacağı azamî miktar ile kefalet tarihi belirtilmedikçe geçerli olmaz. Kefilin, sorumlu olduğu azamî miktarı, kefalet tarihini ve müteselsil kefil olması durumunda bu sıfatla yükümlülük altına girdiğini kefalet sözleşmesinde kendi el yazısıyla belirtmesi şarttır. Kendi adına kefil olma konusunda özel yetki verilmesi ve diğer tarafa veya üçüncü kişiye kefil olma vaadinde bulunulması da aynı şekil koşullarına bağlıdır. Kefilin sorumluluğunu artıran sonraki değişiklikler de kefalet şekline uyulmadıkça hüküm doğurmaz. m. 584 ayrıca eşin yazılı rızasını arar: eşlerden biri, mahkemece verilmiş ayrılık kararı olmadıkça veya yasal olarak ayrı yaşama hakkı doğmadıkça ancak diğerinin yazılı rızasıyla kefil olabilir. Ticari işletme sahibi, şirket ortağı veya yöneticisi ile esnaf ve sanatkârların meslekî faaliyetleriyle ilgili kefaletlerinde eşin rızası aranmaz.
Adi kefalet ve müteselsil kefalet
Kefalet, alacaklının kefile başvuru koşulları bakımından iki temel türe ayrılır. Adi kefalette alacaklı, borçluya başvurmadıkça kefili takip edemez (m. 585). Ancak borçlu aleyhine takibin kesin aciz belgesiyle sonuçlanması, Türkiye’de takibatın imkânsız veya önemli ölçüde güç hâle gelmesi, borçlunun iflasına karar verilmesi veya konkordato mehli verilmesi hâllerinde doğrudan kefile başvurulabilir. Alacak rehinle de güvence altına alınmışsa adi kefaletle kefil, alacağın öncelikle rehin konusundan alınmasını isteyebilir. Müteselsil kefalette ise kefil, bu sıfatla yükümlülük altına girmişse alacaklı, borçluyu takip etmeden veya taşınmaz rehnini paraya çevirmeden kefili takip edebilir (m. 586). Bunun için borçlunun ifada gecikmesi ve ihtarın sonuçsuz kalması veya açıkça ödeme güçsüzlüğü içinde olması gerekir. Teslime bağlı taşınır rehni veya alacak rehni varsa kural olarak rehnin paraya çevrilmesinden önce kefile başvurulamaz.
Birlikte kefalet ve kefile kefil
Birden çok kişi aynı borca birlikte kefil olduğunda özel bir sorumluluk rejimi uygulanır. m. 587’ye göre her biri kendi payı için adi kefil gibi, diğerlerinin payı için de kefile kefil gibi sorumlu olur. Borçluyla birlikte veya kendi aralarında müteselsil kefil olarak yükümlülük altına giren kefillerden her biri borcun tamamından sorumludur. Ancak bir kefil, kendisiyle birlikte daha önce veya aynı zamanda müteselsilen yükümlü bulunan ve Türkiye’de takip edilebilen bütün kefillere karşı takibe girişilmiş olmadıkça kendi payından fazlasını ödemekten kaçınabilir. Borcu ödeyen kefil, aksine anlaşma yoksa kendi paylarını ödememiş olmaları ölçüsünde diğer kefillere rücu edebilir. m. 588 ayrıca kefile kefil ve rücua kefil kurumlarını düzenler: kefile kefil, alacaklıya kefilin borcu için güvence verir ve kefil ile birlikte adi kefil gibi sorumlu olur. Bu hükümler, çoklu güvence ilişkilerinde sorumluluğun adil dağılımını sağlar.
Sorumluluğun kapsamı ve kefilin def'ileri
Kefil, her durumda kefalet sözleşmesinde belirtilen azamî miktara kadar sorumludur. m. 589’a göre aksi kararlaştırılmamışsa kefil, bu sınırla bağlı olmak üzere asıl borç ile borçlunun kusur veya temerrüdünün yasal sonuçlarından, alacaklının takip ve dava masraflarından ve işlemiş bir yıllık faizlerden sorumludur. Sözleşmede açıkça kararlaştırılmamışsa kefil, borçlunun yalnızca kefalet sözleşmesinin kurulmasından sonraki borçlarından sorumlu olur. Kefilin, asıl borç ilişkisinin hükümsüz hâle gelmesinin sebep olduğu zarardan ve ceza koşulundan sorumlu olacağına ilişkin anlaşmalar kesin olarak hükümsüzdür. m. 591 uyarınca kefil, asıl borçluya veya mirasçılarına ait olan ve borçlunun ödeme güçsüzlüğünden doğmayan bütün def'ileri alacaklıya karşı ileri sürme hakkına sahip olduğu gibi bunları ileri sürmek zorundadır. Asıl borçlu bu def'iden vazgeçmiş olsa bile kefil yine ileri sürebilir. Bu düzenleme, kefilin borçlunun hukuki konumundan bağımsız zarara uğramasını önler.
Alacaklının özen borcu ve kefilin hakları
Alacaklı, kefilin güvence konumunu zayıflatacak davranışlardan kaçınmakla yükümlüdür. m. 592’ye göre alacaklı, kefalet sırasında var olan veya sonradan elde ettiği rehin haklarını, güvenceyi ve rüçhan haklarını kefilin zararına olarak azaltırsa, kefilin sorumluluğu buna uygun düşen miktarda azalır. Çalışanlara kefalet hâlinde alacaklı, gözetim yükümlülüğünü ihmal eder veya beklenen özeni göstermezse ve borç bu sebeple doğmuş ya da artmışsa, bu borcu kefilden isteyemez. Alacaklı, borcu ödeyen kefile haklarını kullanmasına yarayacak borç senetlerini teslim etmek ve gerekli bilgileri vermekle yükümlüdür. Kefil, borç muaccel olduğunda alacaklıdan yapacağı ödemeyi kabul etmesini her zaman isteyebilir (m. 593). m. 595 ise kefile, borçlunun temerrüde düşmesi veya mali durumunun kötüleşmesi gibi hâllerde asıl borçludan güvence verilmesini isteme hakkı tanır. m. 596 uyarınca kefil, alacaklıya ifada bulunduğu ölçüde onun haklarına halef olur.
Sona erme ve süreler
Kefalet, kural olarak asıl borca bağlıdır. m. 598’e göre hangi sebeple olursa olsun asıl borç sona erince kefil de borcundan kurtulur. Bir gerçek kişi tarafından verilmiş olan her türlü kefalet, sözleşmenin kurulmasından başlayarak on yılın geçmesiyle kendiliğinden ortadan kalkar. Kefalet on yıldan fazla bir süre için verilmiş olsa bile, uzatılmadıkça veya yeni bir kefalet verilmedikçe kefil ancak on yıllık süre doluncaya kadar takip edilebilir. Süre, en erken kefaletin sona ermesinden bir yıl önce yapılmak kaydıyla, kefilin kefalet şekline uygun yazılı açıklamasıyla azamî on yıllık yeni bir dönem için uzatılabilir. Gelecekte doğacak bir borca kefalette, borçlunun mali durumu sözleşmeden sonra önemli ölçüde bozulursa kefil, borç doğmadığı sürece kefaletten dönebilir (m. 599). Süreli olmayan kefalette kefil, asıl borç muaccel olunca alacaklıdan takip haklarını kullanmasını isteyebilir; alacaklı bu istemi yerine getirmezse kefil borcundan kurtulur (m. 601).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.