Kira Sözleşmesinin Kurulması ve Kiraya Verenin Temel Borçları
Kira sözleşmesinin tanımını, süresini, şekil serbestisini, kiraya verenin teslim ve elverişli bulundurma borcunu ve yan giderleri açıklar.
Tanım ve unsurlar
m. 299’a göre kira sözleşmesi, kiraya verenin bir şeyin kullanılmasını veya kullanmayla birlikte ondan yararlanılmasını kiracıya bırakmayı, kiracının da buna karşılık kararlaştırılan kira bedelini ödemeyi üstlendiği sözleşmedir. Tanımdan üç unsur çıkar: bir şeyin bulunması, kullanımın veya yararlanmanın kiracıya bırakılması ve karşılığında bedel ödenmesi. Kiraya veren mülkiyeti devretmez; yalnızca kullanım imkânı tanır. Bu yönüyle kira, mülkiyetin geçirilmesini amaçlayan satıştan ayrılır. Kiralanan taşınır veya taşınmaz olabilir; taşınmaz kiralarında kiracının hakkı tapu siciline şerh edilebilir (m. 312). Kira sözleşmesi, kural olarak şekle bağlı değildir; sözlü olarak da kurulabilir. Ancak konut ve çatılı işyeri kiralarında fesih bildiriminin yazılı olması gibi özel şekil kuralları saklıdır. Uygulamada yazılı sözleşme, bedelin ve yan giderlerin ispatı bakımından büyük kolaylık sağlar. Kira sözleşmesi, taraflara sürekli bir ilişki yüklediği için borçlar hukukunun genel hükümleri yanında kendine özgü kurallara tabidir. Kiracının kiralanan üzerinde ayni bir hakkı yoktur; hakkı, borç ilişkisinden doğan kullanım yetkisinden ibarettir. Bu nedenle kiralananın el değiştirmesi hâlinde kural olarak yeni malik sözleşmenin tarafı olur.
Belirli ve belirsiz süreli kira
m. 300’e göre kira sözleşmesi belirli veya belirli olmayan bir süre için yapılabilir. Kararlaştırılan sürenin geçmesiyle herhangi bir bildirim olmaksızın sona erecek kira sözleşmesi belirli sürelidir; diğer kira sözleşmeleri belirsiz süreli sayılır. Bu ayrım, sözleşmenin sona erme rejimini doğrudan etkiler: belirli süreli sözleşmede sürenin dolması kural olarak sona erme sebebidir; belirsiz süreli sözleşmede ise fesih bildirimi gerekir. m. 327 uyarınca taraflar sürenin sonunda açık bir anlaşma olmaksızın kira ilişkisini sürdürürlerse sözleşme belirsiz süreli hâle dönüşür. Konut ve çatılı işyeri kiralarında ise kiracı, sürenin bitiminden en az on beş gün önce bildirimde bulunmadıkça sözleşme aynı koşullarla bir yıl uzatılmış sayılır (m. 347). Bu nedenle süre kaydı, tek başına sözleşmenin kendiliğinden sona ereceği anlamına gelmez.
Teslim ve elverişli bulundurma borcu
Kiraya verenin asli borcu, kiralananı kararlaştırılan tarihte, sözleşmede amaçlanan kullanıma elverişli bir durumda teslim etmek ve sözleşme süresince bu durumda bulundurmaktır (m. 301). Bu borç, yalnızca teslim anıyla sınırlı değildir; süre boyunca devam eder. Hüküm, konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı aleyhine değiştirilemez; diğer kira sözleşmelerinde ise kiracı aleyhine genel işlem koşulları yoluyla bu hükme aykırı düzenleme yapılamaz. Böylece kanun koyucu, kiralananın kullanılabilirliğini sözleşme özgürlüğünün dışında tutmuştur. Kiraya verenin bu borcunu ihlal etmesi hâlinde kiracı, ayıba ilişkin hükümlere ve temerrüt hükümlerine başvurabilir. Teslimin zamanında yapılmaması, kiracının zararının doğmasına yol açabilir. Uygulamada teslim tutanağı, kiralananın hangi durumda teslim edildiğini göstermesi bakımından önemlidir. Kiraya verenin bu borcu, kusur sorumluluğundan bağımsız olarak değerlendirilir; kiralananın elverişsizliği kiraya verenin kusurundan kaynaklanmasa bile sonuç doğurabilir.
Vergi, sigorta ve yan giderler
Kiralananla ilgili yükümlülüklerin paylaşımı sözleşmede açıkça düzenlenmelidir. m. 302’ye göre kiralananla ilgili zorunlu sigorta, vergi ve benzeri yükümlülüklere, aksi kararlaştırılmamış veya kanunda öngörülmemişse kiraya veren katlanır. m. 303 ise kiraya verenin, kiralananın kullanımıyla ilgili olmak üzere kendisi veya üçüncü kişi tarafından yapılan yan giderlere katlanmakla yükümlü olduğunu belirtir. Konut ve çatılı işyeri kiralarında ise ısıtma, aydınlatma ve su gibi kullanma giderlerine, sözleşmede aksi öngörülmemişse veya aksine yerel âdet yoksa kiracı katlanır (m. 341). Bu ayrım, binanın varlığına ilişkin yükler ile günlük kullanım giderlerinin farklı kişilerde kalması düşüncesine dayanır. Aidat ve ortak giderlerin sözleşmede ayrıntılı gösterilmesi, sonraki uyuşmazlıkları önler.
Kira bedeli ve ifa zamanı
Kira bedeli sözleşmenin zorunlu unsurudur; bedelsiz kullanımın bırakılması kira değil, kullanma ödüncü (ariyet) veya bağışlama olabilir. m. 313, kiracının kira bedelini ödemekle yükümlü olduğunu belirtir. Ödeme zamanı bakımından m. 314 esas alınır: kiracı, aksine sözleşme ve yerel âdet olmadıkça kira bedelini ve gerekiyorsa yan giderleri her ayın sonunda ve en geç kira süresinin bitiminde ödemekle yükümlüdür. Bu düzenleme, ödemenin peşin değil dönem sonunda yapılması esasına dayanır. Sözleşmede ödeme günü açıkça belirlenmişse o tarih geçerli olur. Bedelin banka yoluyla ödenmesi, ödeme anının ispatını kolaylaştırır. Kira bedelinin artırılması, konut ve çatılı işyeri kiralarında m. 344’teki sınırlamalara tabidir; bu konu ayrı bir başlıkta ele alınır. Bedelin hiç ödenmemesi ile gecikmeli ödenmesi farklı sonuçlar doğurur; gecikme, temerrüt faizi ve fesih hakkı bakımından değerlendirilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.