Kiracının Borçları
Kiracının kira bedelini ödeme, özenle kullanma, bildirim ve katlanma borçlarını; alt kira, devir ve erken geri verme rejimini açıklar.
Kira bedelini ödeme borcu ve ifa zamanı
Kiracının asli borcu kira bedelini ödemektir (m. 313). Bedelin miktarı sözleşmeyle belirlenir; belirlenmemişse yerel âdet ve dürüstlük kuralları devreye girer. m. 314, ödeme zamanını düzenler: aksine sözleşme ve yerel âdet olmadıkça kiracı, kira bedelini ve gerekiyorsa yan giderleri her ayın sonunda ve en geç kira süresinin bitiminde ödemekle yükümlüdür. Bu kural, kiranın peşin ödendiği varsayımını tersine çevirir; ödemenin dönem sonunda yapılması esastır. Sözleşmede ödeme günü kararlaştırılmışsa o tarih belirleyicidir. Ödemenin banka yoluyla yapılması, ödeme anının ispatını kolaylaştırır ve makbuz alma zorunluluğunu azaltır. Kiracı, kira bedelini eksik öderse kiraya veren ifanın tamamlanmasını isteyebilir. Kira bedelinin artırılması ise konut ve çatılı işyeri kiralarında kanuni sınırlara tabidir.
Kiracının temerrüdü ve fesih
Kiracı, kiralananın tesliminden sonra muaccel olan kira bedelini veya yan gideri ödeme borcunu ifa etmezse kiraya veren, yazılı olarak bir süre verip bu sürede de ifa etmemesi durumunda sözleşmeyi feshedeceğini bildirebilir (m. 315). Verilecek süre en az on gün, konut ve çatılı işyeri kiralarında ise en az otuz gündür; süre, yazılı bildirimin yapıldığı tarihi izleyen günden itibaren işlemeye başlar. Bu düzenleme, kiracıya ödeme imkânı tanırken kiraya verene de sözleşmeyi sona erdirme yetkisi verir. İhtarın yazılı olması geçerlilik koşuludur; sözlü uyarı bu sonucu doğurmaz. Kiraya veren, ihtar süresini kısaltamaz; aksi hâlde fesih hüküm doğurmaz. Konut ve çatılı işyeri kiralarında ayrıca iki haklı ihtar ve dava yoluyla tahliye gibi özel kurallar uygulanır. Temerrüt faizi ve tahliye talebi, fesih bildiriminden ayrı değerlendirilir.
Özenle kullanma ve komşulara saygı
Kiracı, kiralananı sözleşmeye uygun olarak özenle kullanmak ve kiralananın bulunduğu taşınmazda oturan kişiler ile komşulara gerekli saygıyı göstermekle yükümlüdür (m. 316). Bu borç, kiralananın yalnızca fiziki korunmasını değil, çevresiyle ilişkilerinde çekilmez davranışlardan kaçınmayı da kapsar. Kiracının bu yükümlülüğe aykırı davranması hâlinde kiraya veren, konut ve çatılı işyeri kirasında en az otuz gün süre vererek aykırılığın giderilmesini, aksi takdirde sözleşmeyi feshedeceğini yazılı olarak ihtar eder. Diğer kira ilişkilerinde kiraya veren, önceden ihtara gerek olmaksızın yazılı bildirimle sözleşmeyi hemen feshedebilir. Konut ve çatılı işyeri kirasında kasten ağır zarar verilmesi, verilecek sürenin yararsız olması veya davranışın çekilmez hâle gelmesi durumunda derhâl fesih mümkündür. Bu ölçütler, kiracının barınma hakkı ile çevrenin huzuru arasında denge kurar.
Temizlik, bakım ve ayıp bildirimi
Kiracı, kiralananın olağan kullanımı için gerekli temizlik ve bakım giderlerini ödemekle yükümlüdür (m. 317); bu konuda yerel âdete de bakılır. Olağan kullanımın gerektirdiği küçük onarımlar ile esaslı onarımlar birbirinden ayrılmalıdır; esaslı onarımlar kural olarak kiraya verene aittir. Kiracı ayrıca, kendisinin gidermekle yükümlü olmadığı ayıpları kiraya verene gecikmeksizin bildirmekle yükümlüdür; aksi takdirde bundan doğan zarardan sorumlu olur (m. 318). Bildirim borcu, kiraya verenin ayıbı zamanında öğrenip gidermesini sağlar. Kiracının bildirimi ihmal etmesi, ayıbın büyümesine yol açtığı ölçüde tazminat sonucu doğurur. Buna karşılık kiracı, kiralananın ayıplarının giderilmesine ve zararların önlenmesine yönelik çalışmalara katlanmakla yükümlüdür (m. 319). Kiraya veren, çalışmaları uygun bir süre önce bildirmeli ve kiracının yararlarını gözetmelidir.
Yenilik ve değişiklik yapma
Kiracının kiralananda kendi başına yapı değişikliklerine girişmesi, kiraya verenin hakkını zedeleyebilir. m. 321’e göre kiracı, kiraya verenin yazılı rızasıyla kiralananda yenilik ve değişiklikler yapabilir. Rıza yazılı olarak verilmişse kiraya veren, aksi yazılı olarak kararlaştırılmadıkça kiralananın eski durumuyla geri verilmesini isteyemez. Kiracı da aksine yazılı anlaşma yoksa, rızayla yaptığı yenilikler sebebiyle ortaya çıkan değer artışının karşılığını isteyemez. Bu düzenleme, rızanın kapsamı ile yatırımın akıbetini belirler. Kiraya verenin rızası olmadan yapılan değişiklikler, kiralananın sözleşmeye aykırı kullanılması anlamına gelebilir ve m. 316’daki yaptırımları gündeme getirebilir. Uygulamada tadilat öncesi yazılı izin alınması ve yapılacak işlerin kapsamının belirtilmesi, sonraki uyuşmazlıkları önler.
Alt kira ve kira ilişkisinin devri
Kiracının kiralananı bir başkasına kullandırması iki farklı kurumla gerçekleşir. Alt kira ve kullanım hakkının devrinde, kiracı kiraya verene zarar verecek bir değişikliğe yol açmamak koşuluyla kiralananı tamamen veya kısmen başkasına kiraya verebilir. Ancak konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracı, kiraya verenin yazılı rızası olmadıkça kiralananı başkasına kiralayamaz ve kullanım hakkını devredemez (m. 322). Kira ilişkisinin devrinde ise kiracı, kiraya verenin yazılı rızasını almadan ilişkiyi başkasına devredemez; kiraya veren işyeri kiralarında haklı sebep olmadıkça rızayı vermekten kaçınamaz (m. 323). Rızayla devir hâlinde devralan kiracının yerine geçer, devreden kiracı borçlarından kurtulur. İşyeri kiralarında devreden kiracı, sözleşmenin bitimine kadar ve en fazla iki yıl süreyle devralanla birlikte müteselsilen sorumlu olur. Bu ayrım, kiraya verenin güvenini korur.
Kiralananın kullanılmaması, erken geri verme ve takas
Kiracı, kiralananı fiilen kullanmasa bile kural olarak kira bedelini ödemek zorundadır. m. 324’e göre kullanıma elverişli bulundurulduğu sürece kiralanan, kiracının kendisinden kaynaklanan bir sebeple kullanılmasa veya sınırlı olarak kullanılsa bile kiracı kira bedelini ödemekle yükümlüdür; bu durumda kiraya verenin yapmaktan kurtulduğu giderler kira bedelinden indirilir. Kiracı sözleşme süresine veya fesih dönemine uymaksızın kiralananı geri verirse, borçları kiralananın benzer koşullarla kiraya verilebileceği makul bir süre için devam eder (m. 325). Kiracı bu süre içinde kiraya verenin kabul etmesi beklenebilecek, ödeme gücüne sahip yeni bir kiracı bulursa borçları sona erer. Son olarak m. 326, tarafların kira sözleşmesinden doğan alacaklarını takas etme hakkından önceden feragat edemeyeceğini öngörür; bu yasak, kiracının korunmasına hizmet eder.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.