Kiraya Verenin Sorumluluğu ve Kira Sözleşmesinin Sona Ermesi
Kiraya verenin ayıp ve zapttan sorumluluğunu, kiralananın el değiştirmesini, kira sözleşmesinin sona erme yollarını ve geri verme borcunu açıklar.
Teslim anındaki ayıplardan sorumluluk
Kiraya veren, kiralananı amaçlanan kullanıma elverişli durumda teslim etmekle yükümlüdür. m. 304, teslim anındaki ayıplar bakımından iki ayrım yapar: kiralananın önemli ayıplarla teslimi hâlinde kiracı, borçlunun temerrüdüne veya kiraya verenin sonradan ayıplı duruma gelmeden doğan sorumluluğuna ilişkin hükümlere başvurabilir. Kiralananın önemli olmayan ayıplarla tesliminde ise kiracı, kiralananda sonradan ortaya çıkan ayıplardan dolayı kiraya verenin sorumluluğuna ilişkin hükümlere başvurabilir. Bu düzenleme, ayıbın ağırlığına göre farklı sonuçlar öngörür. Önemli ayıp, kiralananın sözleşmede amaçlanan kullanımını ortadan kaldıran veya önemli ölçüde engelleyen ayıptır. Kiracı, ayıbı öğrendiğinde kiraya verene bildirmeli ve seçimlik haklarını makul sürede kullanmalıdır. Ayıbın teslimden önce var olduğunu ispat yükü, kural olarak kiracıya düşer.
Sonradan ayıplı hâle gelme ve seçimlik haklar
Kiralanan sözleşme sürerken ayıplı duruma gelirse kiracı, kiraya verenden ayıpların giderilmesini, kira bedelinden ayıpla orantılı indirim yapılmasını ya da zararının giderilmesini isteyebilir; zararın giderilmesi istemi diğer seçimlik hakların kullanılmasını önlemez (m. 305). Önemli ayıp durumunda kiracının sözleşmeyi fesih hakkı saklıdır. m. 306, kiracının kiraya verenden ayıbın uygun bir sürede giderilmesini isteyebileceğini; sürede giderilmezse ayıbı kiraya veren hesabına gidertebileceğini, alacağını kira bedelinden indirebileceğini veya ayıpsız benzeriyle değiştirilmesini isteyebileceğini düzenler. Ayıbın kullanıma elverişliliği ortadan kaldırması veya önemli ölçüde engellemesi ve verilen sürede giderilmemesi hâlinde kiracı sözleşmeyi feshedebilir. Kiraya veren, ayıpsız benzerini hemen vererek ve zararın tamamını gidererek kiracının seçimlik haklarını önleyebilir. Bu düzenek, kiracının kullanım menfaatini korur.
Kira indirimi ve zararın giderimi
Kiralananın kullanımını etkileyen ayıplar varsa kiracı, ayıpların kiraya veren tarafından öğrenilmesinden giderilmesine kadar geçen süre için kira bedelinden ayıpla orantılı indirim isteyebilir (m. 307). İndirimin ölçüsü, ayıbın kullanıma etkisiyle orantılı olarak belirlenir; kiracının kiralanandan hiç yararlanamadığı hâllerde indirim kira bedelinin tamamına yaklaşabilir. m. 308 ise kiraya verenin, kusuru olmadığını ispat etmedikçe kiralananın ayıplı olmasından doğan zararları kiracıya ödemekle yükümlü olduğunu öngörür. Bu, kural olarak kusur sorumluluğudur; ancak ispat yükü kiraya verene çevrilmiştir. Kiracı, ayıp nedeniyle eşyasının zarar görmesi veya işletmesinin gelir kaybı gibi zararlarını talep edebilir. Kira indirimi ile tazminat talebi birbirinden bağımsızdır; indirim, kullanım karşılığının düzeltilmesine, tazminat ise zararın giderilmesine hizmet eder. Kiracının ayıbı zamanında bildirmesi, hem giderim hem ispat bakımından önemlidir.
Zapttan sorumluluk ve kiralananın el değiştirmesi
Kiralanan üzerinde üçüncü bir kişinin kiracının hakkıyla bağdaşmayan bir hak ileri sürmesi hâlinde kiraya veren, kiracının bildirimi üzerine davayı üstlenmek ve kiracının uğradığı her türlü zararı gidermekle yükümlüdür (m. 309). Bu, kirada zapttan sorumluluğun temel görünümüdür. Kiralanan sözleşmenin kurulmasından sonra herhangi bir sebeple el değiştirirse, yeni malik kira sözleşmesinin tarafı olur (m. 310). Bu kural, kiracının kiralananın satılması hâlinde tahliye edilmesini önler ve kiracılık hakkının sürekliliğini sağlar. Kamulaştırmaya ilişkin hükümler saklıdır. Taşınmaz kiralarında, sözleşmeyle kiracının kiracılık hakkının tapu siciline şerhi kararlaştırılabilir (m. 312). Şerh, kiracılık hakkını üçüncü kişilere karşı güçlendirir ve el değiştirme hâlinde hakkın korunmasını kolaylaştırır. Bu hükümler, kiralananın ekonomik hareketliliği ile kiracının istikrarı arasında denge kurar.
Sürenin geçmesi ve fesih yolları
Kira sözleşmesi çeşitli yollarla sona erer. m. 327’ye göre açık veya örtülü biçimde bir süre belirlenmişse sözleşme bu sürenin sonunda kendiliğinden sona erer; taraflar açık bir anlaşma olmaksızın ilişkiyi sürdürürlerse sözleşme belirsiz süreli hâle dönüşür. Belirsiz süreli kiralarda taraflar, yasal fesih dönemlerine ve bildirim sürelerine uyarak feshedebilir (m. 328). Taşınmaz ve taşınır yapı kiralarında fesih, yerel âdette belirlenen kira döneminin sonu için veya böyle bir âdet yoksa altı aylık kira döneminin sonu için, üç aylık bildirim süresine uyularak yapılır (m. 329). Taşınır kiralarında ise kural olarak üç gün önceden bildirimle her zaman fesih mümkündür (m. 330). Ayrıca önemli sebepler, kiracının iflası ve ölümü gibi olağanüstü fesih sebepleri düzenlenmiştir (m. 331-333). Fesih bildiriminin süresinde ve usulüne uygun yapılması, sonuç doğurması için gereklidir.
Kiralananın geri verilmesi ve hapis hakkı
Sözleşme sona erdiğinde kiracı, kiralananı ne durumda teslim almışsa o durumda geri vermekle yükümlüdür; sözleşmeye uygun kullanmadan doğan eskimelerden sorumlu değildir (m. 334). Kiracının, sözleşmeye aykırı kullanmadan doğacak zararlar dışında başkaca tazminat ödeyeceğine önceden taahhüt etmesine ilişkin anlaşmalar geçersizdir. Kiraya veren, geri verme sırasında kiralananın durumunu gözden geçirmek ve kiracının sorumlu olduğu eksiklikleri ona hemen yazılı olarak bildirmek zorundadır; bildirim yapılmazsa kiracı her türlü sorumluluktan kurtulur (m. 335). Olağan incelemeyle belirlenemeyecek eksikliklerde sorumluluk devam eder. Taşınmaz kiralarında kiraya veren, işlemiş bir yıllık ve işlemekte olan altı aylık kira bedelinin güvencesi olmak üzere kiralananda bulunan ve döşemeye veya kullanıma yarayan taşınırlar üzerinde hapis hakkına sahiptir (m. 336). Hapis hakkı, kiracının haczedilemeyen malları üzerinde kullanılamaz.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.