Konut ve Çatılı İşyeri Kira Sözleşmesi

Konut ve çatılı işyeri kiralarının uygulama alanını, güvenceyi, kira artış sınırını, kiracıyı koruyan kuralları ve tahliye sebeplerini açıklar.

Uygulama alanı ve koruyucu niteliği

Türk Borçlar Kanunu, konut ve çatılı işyeri kiralarını ayrı bir ayırımda düzenleyerek kiracıyı koruyan özel hükümler öngörür. m. 339’a göre bu hükümler, konut ve çatılı işyeri kiralarıyla birlikte kullanımı kiracıya bırakılan eşya hakkında da uygulanır. Ancak niteliği gereği geçici kullanıma özgülenmiş taşınmazların altı ay ve daha kısa süreyle kiralanmaları bu hükümlerin dışında kalır. Kamu kurum ve kuruluşlarının hangi usul ve esasla olursa olsun yaptıkları bütün kira sözleşmelerine de bu hükümler uygulanır. Çatılı işyeri, üzeri örtülü ve bu amaçla kullanılan yeri ifade eder; açık alan kiraları bu ayırımın dışında kalır. Bu hükümlerin büyük bölümü emredici niteliktedir; kiracı aleyhine değiştirilemez. Koruma düşüncesi, barınma hakkının ve işyeri istikrarının ekonomik ve sosyal öneminden kaynaklanır. Hangi ayırımın uygulanacağı, uyuşmazlığın çözümünde ilk belirlenmesi gereken noktadır.

Bağlantılı sözleşme yasağı ve güvence

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracıyı koruyan iki önemli araç vardır. m. 340’a göre sözleşmenin kurulması ya da sürdürülmesi, kiracının yararı olmaksızın, kiralananın kullanımıyla doğrudan ilişkisi olmayan bir borç altına girmesine bağlanmışsa kirayla bağlantılı sözleşme geçersizdir. Böylece kiraya veren, kiracıyı belirli bir hizmeti almaya veya bir ürünü satın almaya zorlayamaz. İkinci araç güvencedir: m. 342’ye göre sözleşmeyle kiracıya güvence verme borcu getirilmişse bu güvence üç aylık kira bedelini aşamaz. Para veya kıymetli evrak verilmesi kararlaştırılmışsa kiracı, kiraya verenin onayı olmaksızın çekilmemek üzere parayı vadeli tasarruf hesabına yatırır veya evrakı bankaya depo eder. Banka, güvenceleri ancak iki tarafın rızasıyla, icra takibinin kesinleşmesiyle ya da kesinleşmiş mahkeme kararına dayanarak geri verebilir. Bu düzenleme, kiracının birikimlerinin keyfî biçimde tutulmasını önler.

Kira bedelinin belirlenmesi ve artış sınırı

Konut ve çatılı işyeri kiralarında kira bedelinin artırılması kanuni sınıra tabidir. m. 344’e göre tarafların yenilenen kira dönemlerinde uygulanacak kira bedeline ilişkin anlaşmaları, bir önceki kira yılında tüketici fiyat endeksindeki on iki aylık ortalamalara göre değişim oranını geçmemek koşuluyla geçerlidir. Bu kural, bir yıldan uzun süreli sözleşmelerde de uygulanır. Anlaşma yoksa kira bedeli, aynı sınır içinde kiralananın durumu göz önüne alınarak hâkim tarafından hakkaniyete göre belirlenir. Beş yıldan uzun süreli veya beş yıldan sonra yenilenen sözleşmelerde ve sonraki her beş yılın sonunda, yeni kira bedeli hâkim tarafından emsal kira bedelleri de dikkate alınarak belirlenir. m. 345, kira bedelinin belirlenmesi davasının açılma zamanını ve kararın etkisini düzenler. Bu sınırlama, kiracıyı ani ve ölçüsüz artışlara karşı korur.

Kiracı aleyhine düzenleme yasağı

Kanun, konut ve çatılı işyeri kiralarında kiracının yükünü sınırlayan açık yasaklar getirir. m. 343’e göre kira sözleşmelerinde kira bedelinin belirlenmesi dışında kiracı aleyhine değişiklik yapılamaz. m. 346 ise kiracıya kira bedeli ve yan giderler dışında başka bir ödeme yükümlülüğü getirilemeyeceğini belirtir; özellikle kira bedelinin zamanında ödenmemesi hâlinde ceza koşulu ödeneceğine veya sonraki kira bedellerinin muaccel olacağına ilişkin anlaşmalar geçersizdir. Bu yasaklar, kiraya verenin ekonomik üstünlüğünü kötüye kullanmasını engellemeye yöneliktir. Kullanma giderleri bakımından m. 341, ısıtma, aydınlatma ve su gibi giderlere sözleşmede aksi öngörülmemişse veya aksine yerel âdet yoksa kiracının katlanacağını düzenler; giderlere katlanan taraf, bunları ispat edici belgelerin birer örneğini istem üzerine diğer tarafa vermek zorundadır. Bu hükümler emredici olduğundan aykırı kayıtlar hüküm doğurmaz.

Sona erme: bildirim ve on yıllık uzama

Konut ve çatılı işyeri kiralarında sözleşmenin sona ermesi özel kurallara bağlıdır. m. 347’ye göre kiracı, belirli süreli sözleşmelerin süresinin bitiminden en az on beş gün önce bildirimde bulunmadıkça sözleşme aynı koşullarla bir yıl için uzatılmış sayılır. Kiraya veren ise sözleşme süresinin bitimine dayanarak sözleşmeyi sona erdiremez. Ancak on yıllık uzama süresi sonunda kiraya veren, bu süreyi izleyen her uzama yılının bitiminden en az üç ay önce bildirimde bulunmak koşuluyla herhangi bir sebep göstermeksizin sözleşmeye son verebilir. Belirsiz süreli sözleşmelerde kiracı her zaman, kiraya veren ise kiranın başlangıcından on yıl geçtikten sonra genel hükümlere göre fesih bildirimiyle sözleşmeyi sona erdirebilir. m. 348 uyarınca fesih bildiriminin geçerliliği yazılı şekle bağlıdır. Bu rejim, kiracının uzun süreli istikrarını güvence altına alır.

Kiraya verenden kaynaklanan tahliye sebepleri

Kiraya veren, belirli koşullarda dava yoluyla sözleşmeyi sona erdirebilir. m. 350’ye göre kiraya veren; kiralananı kendisi, eşi, altsoyu, üstsoyu veya kanun gereği bakmakla yükümlü olduğu diğer kişiler için konut ya da işyeri gereksinimi sebebiyle kullanma zorunluluğu varsa veya kiralananın yeniden inşası ya da imarı amacıyla esaslı onarımı, genişletilmesi ya da değiştirilmesi gerekli ve bu işler sırasında kullanım imkânsızsa, belirli süreli sözleşmelerde sürenin sonunda, belirsiz süreli sözleşmelerde fesih dönemine ve bildirim sürelerine uyularak belirlenecek tarihten başlayarak bir ay içinde açacağı dava ile sözleşmeyi sona erdirebilir. Kiralananı sonradan edinen kişi de gereksinim sebebiyle, edinme tarihinden itibaren bir ay içinde kiracıya yazılı bildirimde bulunmak koşuluyla altı ay sonra açacağı davayla sözleşmeyi sona erdirebilir (m. 351). m. 355, gereksinim amacıyla tahliye edilen taşınmazın üç yıl geçmedikçe eski kiracıdan başkasına kiralanamayacağını öngörür.

Kiracıdan kaynaklanan sebepler ve sonuçları

Tahliye yalnızca kiraya verenin gereksinimine dayanmaz; kiracının davranışları da sona erme sebebi olabilir. m. 352’ye göre kiracı, kiralananın teslim edilmesinden sonra kiraya verene karşı belli bir tarihte boşaltmayı yazılı olarak üstlendiği hâlde boşaltmamışsa kiraya veren, bu tarihten başlayarak bir ay içinde icraya başvurmak veya dava açmak suretiyle sözleşmeyi sona erdirebilir. Aynı hüküm, kiracının kira bedelini ödemediği için kendisine yazılı olarak iki haklı ihtar yapılmasına sebep olması hâlinde kiraya verene dava yoluyla sona erdirme hakkı tanır. Kiracının veya birlikte yaşadığı eşinin aynı ilçe veya belde sınırları içinde oturmaya elverişli bir konutu bulunması ve kiraya verenin bunu sözleşmenin kurulması sırasında bilmemesi de tahliye sebebidir. Bu sebepler sınırlıdır ve kiracı aleyhine genişletilemez (m. 354). Dava sürelerinin kaçırılması, tahliye hakkının kullanılmasını engeller.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.