Satıcının Borçları: Devir, Zapt ve Ayıptan Sorumluluk

Satıcının zilyetlik ve mülkiyeti devir borcunu, zapttan ve ayıptan sorumluluğunu, alıcının gözden geçirme ve bildirim yükümlülüğünü ve seçimlik hakları açıklar.

Devir borcu

Satıcının asli borcu, satılanın mülkiyetini geçirmek amacıyla zilyetliğini alıcıya devretmektir (m. 210). Taşınırlarda mülkiyetin geçişi kural olarak zilyetliğin devrine bağlıdır; taşınmazlarda ise tapu siciline tescil gerekir. Satıcı, satılanı sözleşmede kararlaştırılan yerde ve zamanda, kararlaştırılan nitelikleri taşıyacak biçimde teslim etmelidir. Devir giderlerinin kimin üzerinde kalacağı m. 211’de düzenlenmiştir. Satıcı zamanında ifa etmezse alıcı, borçlunun temerrüdüne ilişkin genel hükümlere başvurabilir; m. 212 satıcının temerrüdünde genel hükümlerin uygulanacağını açıkça belirtir. m. 213 ise ifada bulunmayan satıcının alıcının bu yüzden uğradığı zararı gidermekle yükümlü olduğunu söyler. Satıcının ayrıca satılanın ayıpsız ve hukuken temiz olmasını sağlama yönünde sorumluluğu vardır.

Zapttan sorumluluk

Zapt, satılanın bir üçüncü kişinin hakkı nedeniyle alıcının elinden tamamen veya kısmen alınmasıdır. m. 214, satış sözleşmesinin kurulduğu sırada var olan bir hak dolayısıyla satılanın alıcının elinden alınması hâlinde satıcının sorumlu olacağını düzenler. Alıcı, kendisine karşı açılan davayı satıcıya bildirmez ve savunma imkânı vermezse bazı hâllerde satıcının sorumluluğu kalkabilir; m. 216 bu istisnaları sayar. Satılanın tamamı alıcının elinden alınmışsa sözleşme kendiliğinden sona ermiş sayılır (m. 217). Bir kısmı elinden alınmış veya satılan sınırlı ayni bir hakla yüklenmişse alıcı, sözleşmeden dönme veya bedelden indirim gibi hakları kullanabilir (m. 218). Zapt, ayıptan farklı olarak satılanın hukuki durumuna ilişkin bir sorumluluktur.

Ayıptan sorumluluk

Satıcı, alıcıya bildirdiği niteliklerin satılanda bulunmamasından ve satılanın değerini veya beklenen faydayı azaltan maddi, hukuki ya da ekonomik ayıplardan sorumludur. m. 219’a göre satıcı bu ayıpların varlığını bilmese bile sorumluluktan kurtulamaz. Ancak alıcının satış sırasında bildiği ayıplar kural olarak sorumluluk doğurmaz. Alıcı, satılanı devraldığında işlerin olağan akışına göre imkân bulur bulmaz gözden geçirmeli ve gördüğü ayıbı uygun süre içinde satıcıya bildirmelidir; aksi hâlde satılanı kabul etmiş sayılır (m. 223). Gözle görülemeyecek ayıplar sonradan ortaya çıkarsa hemen bildirilmelidir. Satıcının ayıptan sorumlu olduğu hâllerde alıcı, m. 227’deki seçimlik haklardan birini kullanabilir: dönme, bedelden indirim, ücretsiz onarım veya ayıpsız benzeriyle değiştirme. Alıcının genel hükümlere göre tazminat isteme hakkı saklıdır.

Sorumluluğun sınırlandırılması ve zamanaşımı

Satıcının ayıptan sorumluluğu sözleşmeyle tamamen kaldırılabilir mi? Kanun, satıcının ağır kusurlu olduğu hâllerde bu yöndeki anlaşmaları kesin olarak hükümsüz sayar (m. 221). Böylece satıcı, ayıbı bilerek gizleyip sorumsuzluk kaydına sığınamaz. Ağır kusuru bulunmayan satıcı ise sorumluluğunu sınırlayan veya kaldıran anlaşma yapabilir; ancak bu tür kayıtların genel işlem koşulları denetimine tabi olabileceği unutulmamalıdır. Ayıptan doğan sorumluluk için kanun özel bir zamanaşımı süresi öngörür. m. 231’e göre satıcı daha uzun bir süre üstlenmedikçe, ayıptan doğan her türlü dava satılanın alıcıya devrinden başlayarak iki yıl geçmekle zamanaşımına uğrar. Alıcının bu süre içinde bildirdiği ayıptan doğan def’i hakkı, süre geçtikten sonra da ortadan kalkmaz. Satıcı ayıplı devirde ağır kusurluysa iki yıllık süreden yararlanamaz. Bu düzenleme, alıcının makul sürede harekete geçmesini sağlarken ağır kusurlu satıcıyı korumaz. Uygulamada ayıbın ne zaman öğrenildiği, bildirimin içeriği ve satıcının kusur derecesi dosyanın sonucunu belirleyen başlıca unsurlardır.

Ayıp bildirimi ve ispat sorunu

Ayıptan sorumluluğun işletilmesi, alıcının bildirim yükümlülüğüne sıkı sıkıya bağlıdır. Bildirim, ayıbın niteliğini ve satılanın hangi yönüyle sözleşmeye aykırı olduğunu anlaşılır biçimde ortaya koymalıdır; belirli bir şekil şartı yoktur. Alıcı, ayıbı öğrendikten sonra makul süre içinde satıcıya ulaşan bir bildirim yapmalıdır. Bildirimin içeriği, ileride kullanılacak seçimlik hakkın kapsamını da etkiler; örneğin yalnızca onarım isteyen alıcının sonradan dönme talebi, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. İspat bakımından alıcı, ayıbın teslimden önce var olduğunu ve zamanında bildirildiğini ortaya koymalıdır. Satıcı ise ayıbın alıcının kullanımından doğduğunu veya alıcının bildiği bir ayıp olduğunu savunabilir. Uzman raporu, teslim tutanağı, fotoğraf ve yazışmalar bu değerlendirmede önemli delillerdir. Bildirim yükümlülüğünün kaçırılması, kural olarak alıcının satılanı ayıbıyla birlikte kabul ettiği sonucunu doğurur; ancak satıcının ağır kusuru bu sonucu değiştirebilir. Alıcının seçimlik haklardan hangisini kullanacağını bildirmesi de önemlidir; kanun alıcıya seçim hakkı tanırken satıcıya da aynı malın ayıpsız benzerini hemen vererek ve zararı gidererek bu hakkın kullanılmasını önleme imkânı tanımıştır. Bu imkânın kullanılması, satıcının sorumluluğu kabul ettiği anlamına gelir; ancak alıcının tazminat talebini ortadan kaldırmaz. Bu nedenle satıcının seçimlik hakkı önleyen davranışı, iyi niyetli bir çözümün parçası olarak değerlendirilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.