Vekâlet Sözleşmesi

Vekâlet sözleşmesinin tanımını, kapsamını, vekilin talimat, özen ve hesap verme borçlarını, vekâlet verenin borçlarını ve sona ermeyi açıklar.

Tanım, ücret ve isimsiz sözleşmelere etkisi

m. 502’ye göre vekâlet sözleşmesi, vekilin vekâlet verenin bir işini görmeyi veya işlemini yapmayı üstlendiği sözleşmedir. Vekâlet, bir sonucun gerçekleşmesini değil, bir işin özenle görülmesini konu alır; bu yönüyle eser sözleşmesinden ayrılır. Kanun, vekâlete ilişkin hükümlerin niteliklerine uygun düştükleri ölçüde kanunda düzenlenmemiş işgörme sözleşmelerine de uygulanacağını belirtir; bu nedenle vekâlet, isimsiz sözleşmelerin arkasındaki genel rejim işlevi görür. Vekâlet kural olarak ücretsizdir; ancak sözleşme veya teamül varsa vekil ücrete hak kazanır. Uygulamada avukatlık, danışmanlık, muhasebecilik gibi meslekî hizmetlerde ücret kararlaştırılması olağandır. Vekil, işi görürken vekâlet verenin menfaatini gözetmekle yükümlüdür. Sözleşmenin şekli serbesttir; ancak yetkinin kapsamı ve sınırları yazılı olarak belirlenirse ispat kolaylaşır.

Kurulması ve vekâletin kapsamı

Vekâlet sözleşmesi kural olarak tarafların karşılıklı irade açıklamalarıyla kurulur. m. 503, özel bir kurulma hâli öngörür: kendisine bir işin görülmesi önerilen kişi, bu işi görme konusunda resmî sıfata sahipse, işin yapılması mesleğinin gereği ise ya da bu gibi işleri kabul edeceğini duyurmuşsa, öneri hemen reddedilmedikçe vekâlet sözleşmesi kurulmuş sayılır. Bu düzenleme, meslekî hizmetlerde sessizliğe sonuç bağlar. m. 504’e göre vekâletin kapsamı sözleşmede açıkça gösterilmemişse görülecek işin niteliğine göre belirlenir; vekâlet, işin görülmesi için gerekli hukuki işlemlerin yapılması yetkisini de kapsar. Ancak vekil, özel olarak yetkili kılınmadıkça dava açamaz, sulh olamaz, hakeme başvuramaz, kambiyo taahhüdünde bulunamaz, bağışlama yapamaz, kefil olamaz, taşınmazı devredemez ve bir hakla sınırlandıramaz. Bu sınır, vekâlet verenin malvarlığını korumaya yöneliktir.

Talimata uygun ifa borcu

Vekil, vekâlet verenin açık talimatına uymakla yükümlüdür (m. 505). Talimat, işin nasıl görüleceğine ilişkin bağlayıcı yönergedir ve vekilin hareket alanını belirler. Ancak vekâlet verenden izin alma imkânı bulunmadığında, durumu bilseydi onun da izin vereceği açık olan hâllerde vekil talimattan ayrılabilir. Bunun dışındaki durumlarda vekil talimattan ayrılırsa, bundan doğan zararı karşılamadıkça işi görmüş olsa bile vekâlet borcunu ifa etmiş olmaz. Bu hüküm, vekilin iyi niyetli takdirine sınırlı bir alan tanırken vekâlet verenin iradesini esas alır. Talimatın kapsamı ve sonradan değiştirilip değiştirilmediği, uyuşmazlıkta öncelikle belirlenmelidir. Yazılı talimat ve yazışmalar, vekilin hangi sınırlar içinde hareket ettiğini göstermesi bakımından önemli delillerdir. Talimata aykırılık, sadakat borcunun ihlali olarak da değerlendirilebilir.

Şahsen ifa, sadakat, özen ve üçüncü kişiye gördürme

Vekil, vekâlet borcunu kural olarak bizzat ifa etmekle yükümlüdür (m. 506). Ancak vekile yetki verildiği veya durumun zorunlu ya da teamülün mümkün kıldığı hâllerde işi başkasına yaptırabilir. Vekil, üstlendiği iş ve hizmetleri vekâlet verenin haklı menfaatlerini gözeterek sadakat ve özenle yürütmekle yükümlüdür; özen borcunun ölçüsü, benzer alanda iş ve hizmetleri üstlenen basiretli bir vekilin göstermesi gereken davranıştır. Vekil yetkisi dışına çıkarak işi başkasına gördürürse, onun fiilinden kendisi yapmış gibi sorumlu olur (m. 507). Vekil başkasına vekâlet vermeye yetkiliyse yalnızca seçmede ve talimat vermede gerekli özeni göstermekle yükümlüdür. Vekâlet veren, her iki durumda da vekilin kendi yerine koyduğu kişiye karşı sahip olduğu hakları doğrudan o kişiye karşı ileri sürebilir. Bu düzenleme, işin niteliğine göre kişisel güvenin önemini yansıtır.

Hesap verme ve edinilen hakların geçişi

Vekil, vekâlet verenin istemi üzerine yürüttüğü işin hesabını vermek ve vekâletle ilişkili olarak aldıklarını vekâlet verene vermekle yükümlüdür (m. 508). Vekil, tesliminde geciktiği paranın faizini de ödemekle yükümlüdür. Bu borç, vekilin işi kendi menfaatine kullanmasını önler ve vekâlet verenin malvarlığı üzerindeki denetimini sağlar. m. 509 ise vekilin kendi adına ve vekâlet veren hesabına gördüğü işlerden doğan üçüncü kişilerdeki alacağın, vekâlet verenin vekile karşı bütün borçlarını ifa ettiği anda kendiliğinden vekâlet verene geçeceğini düzenler. Vekilin iflası hâlinde vekâlet veren bu alacağın kendisine geçmiş olduğunu iflas masasına karşı ileri sürebilir ve kendi adına edinilmiş taşınırların ayrılarak kendisine verilmesini isteyebilir. Bu hükümler, dolaylı temsil ilişkilerinde vekâlet verenin ekonomik menfaatini korur. Hesap verme ve iade borcunun kapsamı, işin niteliğine göre belirlenir.

Vekâlet verenin borçları

Vekâlet sözleşmesi iki tarafa borç yükleyen bir ilişkidir. m. 510’a göre vekâlet veren, vekâletin gereği gibi ifası için vekilin yaptığı giderleri ve verdiği avansları faiziyle birlikte ödemek ve yüklendiği borçlardan onu kurtarmakla yükümlüdür. Vekil, vekâletin ifası sebebiyle uğradığı zararın giderilmesini de isteyebilir; ancak vekâlet veren kusuru bulunmadığını ispat ederek bu sorumluluktan kurtulabilir. Bu düzenleme, vekilin işi görürken yaptığı masrafların ve üstlendiği risklerin karşılıksız kalmasını önler. Birden çok kişi birlikte vekâlet vermişse vekile karşı müteselsil sorumlu olurlar; vekâleti birlikte üstlenenler de ifadan müteselsil sorumludur ve yetkilerini başkalarına devir hakları olmadıkça vekâlet vereni ancak birlikte yaptıkları fiil ve işlemlerle borç altına sokabilirler (m. 511). Bu hükümler, çok taraflı vekâlet ilişkilerinde sorumluluğun dağılımını belirler.

Sona erme ve sona ermenin sonuçları

Vekâlet sözleşmesi, tarafların güvenine dayandığı için sona erme rejimi esnektir. m. 512’ye göre vekâlet veren ve vekil, her zaman sözleşmeyi tek taraflı olarak sona erdirebilir. Ancak uygun olmayan zamanda sözleşmeyi sona erdiren taraf, diğerinin bundan doğan zararını gidermekle yükümlüdür. m. 513 uyarınca sözleşmeden veya işin niteliğinden aksi anlaşılmadıkça sözleşme, vekilin veya vekâlet verenin ölümü, ehliyetini kaybetmesi ya da iflası ile kendiliğinden sona erer; bu hüküm tüzel kişilerin sona ermesinde de uygulanır. Vekâletin sona ermesi vekâlet verenin menfaatlerini tehlikeye düşürüyorsa, vekil veya mirasçısı ya da temsilcisi, işleri kendi başına görebilecek duruma gelinceye kadar vekâleti ifaya devam etmekle yükümlüdür. m. 514’e göre vekilin sözleşmenin sona erdiğini öğrenmeden önce yaptığı işlerden vekâlet veren, sözleşme devam ediyormuş gibi sorumludur. Bu düzenlemeler, ani sona ermenin doğuracağı zararları sınırlar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.