Hukuka Uygunluk Nedenleri
Kanunun hükmü, yetkili emir, meşru savunma, zorunluluk, hakkın kullanılması ve ilgilinin rızası tipik fiili hukuka uygun hâle getirir. Bu nedenlerin sınırları dar yorumlanır.
Kanun hükmü ve yetkili emir
Kanunun hükmünü yerine getiren kimseye ceza verilmez. Bu hukuka uygunluk nedeni, kanunun belirli bir davranışı zorunlu kıldığı veya açıkça izin verdiği durumlarda devreye girer. Kanun hükmünün yerine getirilmesi, hükmün kapsamı ve amacı içinde kalınması koşuluyla hukuka uygunluk sağlar. Kanunun sınırları dışına çıkılması hâlinde bu neden artık fiili hukuka uygun kılmaz.
Yetkili bir merciden verilip yerine getirilmesi görev gereği zorunlu olan bir emri uygulayan sorumlu olmaz. Ancak emrin kanuna aykırılığı açıkça anlaşılıyorsa veya emir suç oluşturuyorsa, uygulayan kişinin sorumluluğu ayrıca değerlendirilir. Emrin hukuka uygunluğu, veren makamın yetkisi, şekil koşulları ve emrin içeriği bakımından incelenir. Körü körüne itaat, hukuka aykırı emir bakımından sorumluluğu kaldırmaz.
Hukuka uygunluk nedenleri, tipik görünüşlü bir fiili hukuka uygun hâle getirir ve böylece suçun oluşmasını engeller. Bu nedenlerin varlığı hâlinde fiil suç teşkil etmez; faile ceza verilemez ve fiil haksız fiil sorumluluğu bakımından da farklı değerlendirilebilir. Hukuka uygunluk nedenlerinin sınırları kanunda belirtilmiştir ve bu sınırların aşılması hâlinde failin sorumluluğu ayrıca incelenir. Kanun hükmünün yerine getirilmesi, yetkili merciin emri ve ilgilinin rızası da bu kapsamda değerlendirilen diğer nedenlerdir. Her nedenin kendi koşulları somut olayda ayrıca aranmalıdır.
Meşru savunma
Gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırıyı o anda hal ve koşullara göre saldırı ile orantılı biçimde defetmek zorunluluğu ile işlenen fiilden dolayı kimseye ceza verilmez. Meşru savunmanın varlığı için saldırı, savunma ve orantılılık unsurlarının birlikte bulunması gerekir.
Saldırının hâlen devam etmesi veya yakın bir tehlike oluşturması gerekir. Saldırı sona erdikten sonra yapılan karşılık meşru savunma değil, intikam veya haksız fiil niteliği taşıyabilir. Savunma, saldırıyı defetmek için gerekli olan ölçüyü aşmamalıdır. Orantılılık, saldırının ağırlığı ile savunmanın ağırlığı arasında makul bir dengeyi ifade eder; mutlak bir eşitlik aranmaz.
Meşru savunma, haksız bir saldırıya karşı saldırıyı defetmek için gösterilen zorunlu tepkidir. Savunmanın varlığı için hâlen devam eden haksız bir saldırı bulunmalıdır; geçmiş veya gelecekteki saldırıya karşı savunma söz konusu olmaz. Tepki, saldırıyı önlemeye elverişli ve saldırının ağırlığıyla orantılı olmalıdır. Savunmada kullanılan araç ve yoğunluk, saldırının niteliğine göre değerlendirilir. Sınırın aşılması hâlinde failin kusurluluğu etkilenebilir; ancak bu durum savunma hakkının tamamen ortadan kalktığı anlamına gelmez.
Zorunluluk hâli
Gerek kendisine gerek başkasına ait bir hakka yönelmiş, gerçekleşen, gerçekleşmesi veya tekrarı muhakkak olan haksız bir saldırı karşısında, saldırıyı defedecek ölçüde olmak üzere başka türlü korunma imkânı bulunmayan hâllerde zorunluluk hâli söz konusu olabilir. Zorunlulukta tehlikeye karşı korunma amacı ön plandadır; meşru savunmadan farklı olarak saldırıya değil, tehlikeye karşı bir ölçüde dengeleme yapılır.
Zorunluluk hâlinin sınırları, tehlikenin ağırlığı ile verilen zarar arasındaki dengeye göre belirlenir. Korunan menfaatin, feda edilen menfaatten açıkça üstün olması aranır. Tehlikeye göğüs germe yükümlülüğü bulunan kişiler, örneğin bazı meslek mensupları, zorunluluk hâline daha sınırlı biçimde dayanabilir. Bu nedenle somut olayda tehlikenin niteliği, alternatif korunma imkânları ve tarafların konumu birlikte değerlendirilir.
Zorunluluk hâli, ağır ve muhakkak bir tehlikeden korunmak için başka türlü önlenemeyen bir müdahaleye izin verir. Meşru savunmadan farklı olarak burada saldırıya değil, tehlikeye karşı bir müdahale söz konusudur ve korunan değer ile feda edilen değer arasında ölçülülük aranır. Tehlikeye bizzat sebebiyet veren kişi, kural olarak zorunluluk hâline dayanamaz. Müdahalenin zorunlu olması, daha hafif bir aracın bulunmamasını gerektirir. Bu nedenler, hukuka uygunluk değerlendirmesinde fiilin bütün koşullarının birlikte ele alınmasını zorunlu kılar.
Hakkın kullanılması, rıza ve sınırın aşılması
Hakkını kullanan kimseye ceza verilmez. Kişinin üzerinde mutlak surette tasarruf edebileceği bir hakkına ilişkin olmak üzere açıkladığı rızası çerçevesinde işlenen fiilden dolayı da ceza verilmez. Rızanın geçerli olması için kişinin rıza açıklamaya yetkili olması, rızanın fiilden önce ve özgür iradeyle açıklanması ve fiilin ahlaka aykırı bir sonuç doğurmaması gerekir. Hayat gibi üzerinde mutlak tasarruf edilemeyen değerler bakımından rıza hukuka uygunluk sağlamaz.
Ceza sorumluluğunu kaldıran nedenlerde sınırın kast olmaksızın aşılması hâlinde, fiil taksirle işlendiğinde de cezalandırılıyorsa taksirli suç için kanunda yazılı ceza uygulanır. Sınırın aşılması, hukuka uygunluk nedeninin koşullarında bir sapma olarak değerlendirilir. Failin sınırı bilerek aşması hâlinde ise artık hukuka uygunluk nedenine dayanılamaz. Bu ayrım, failin içsel tutumuna göre sorumluluğun kapsamını belirler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.