Kusurluluk
Kusurluluk, failin hukuka aykırı fiili nedeniyle kınanabilmesidir. Yaş küçüklüğü, akıl hastalığı, cebir ve tehdit, haksız tahrik ve hata kusurluluğu kaldıran veya azaltan başlıca nedenlerdir.
Kusurluluğun anlamı ve işlevi
Kusurluluk, tipik ve hukuka aykırı bir fiili gerçekleştiren failin bu fiili nedeniyle kınanabilmesini ifade eder. Kusurluluk, failin fiile ilişkin içsel tutumunu ve kişisel durumunu değerlendirir. Hukuka aykırılık fiilin objektif niteliğine ilişkin olduğu hâlde, kusurluluk failin öznel durumuna odaklanır. Bu nedenle hukuka aykırı bir fiil her zaman kusurlu sayılmaz.
Kusurluluğun değerlendirilmesinde failin algılama, irade ve davranışlarını yönlendirme yeteneği dikkate alınır. Fail, fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayabiliyor ve davranışlarını buna göre yönlendirebiliyorsa kural olarak kusurlu sayılabilir. Ancak kanun, belirli kişisel durumlarda kusurluluğu tamamen kaldırabilir veya azaltabilir. Bu düzenlemeler, ceza sorumluluğunun şahsi ve ölçülü olmasını sağlar.
Yaş küçüklüğü
Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış olan çocukların ceza sorumluluğu yoktur. Bu kişiler hakkında ceza kovuşturması yapılamaz; ancak çocuklara özgü güvenlik tedbirleri uygulanabilir. On iki yaşını doldurmuş ancak on beş yaşını doldurmamış çocuklar bakımından fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğinin gelişip gelişmediği değerlendirilir.
Yaş küçüklüğü, kusurluluğu kaldıran veya azaltan bir neden olarak işlev görür. Çocuğun yaşı ilerledikçe ceza sorumluluğunun kapsamı genişler; ancak yetişkinlere göre daha hafif yaptırımlar öngörülür. Fiilin işlendiği tarihteki yaş esas alınır. Yaşın tespiti, nüfus kaydı ve gerektiğinde bilirkişi incelemesiyle yapılır; yaş sınırlarının doğru belirlenmesi, uygulanacak hükümler bakımından belirleyicidir.
Yaş küçüklüğü, ceza sorumluluğunu kademeli biçimde etkiler. Fiili işlediği sırada on iki yaşını doldurmamış çocuklar hakkında ceza kovuşturması yapılamaz; bu çocuklara yönelik koruyucu ve destekleyici tedbirler uygulanabilir. On iki ile on beş yaş arasındaki çocuklar bakımından ise fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılama ve davranışlarını yönlendirme yeteneğinin gelişmiş olması aranır. Bu yeteneğin bulunmaması hâlinde ceza sorumluluğu doğmaz. Yaş küçükleri bakımından öngörülen yaptırımlar da yetişkinlerden farklıdır; amaç ıslah ve topluma kazandırmadır.
Akıl hastalığı ve diğer kişisel durumlar
Akıl hastalığı nedeniyle işlediği fiilin hukuki anlam ve sonuçlarını algılayamayan veya bu fiille ilgili olarak davranışlarını yönlendirme yeteneği önemli derecede azalmış olan kişiye ceza verilmez; ancak bu kişiler hakkında güvenlik tedbirine hükmolunabilir. Akıl hastalığının derecesi ve fiile etkisi, her somut olayda ayrıca değerlendirilir. Hastalığın varlığı tek başına sorumluluğu kaldırmaz; fiille bağlantılı etkisi aranır.
Bunun dışında sağır ve dilsizlik, geçici nedenler veya kanunda öngörülen diğer kişisel durumlar da kusurluluğu etkileyebilir. Kusurluluğu kaldıran nedenler, failin fiili işlediği sırada bulunmalıdır. Sonradan ortaya çıkan bir hastalık, geçmişteki fiilin kusurluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu nedenle fiil anındaki durumun belirlenmesi ve gerektiğinde bilirkişi görüşünden yararlanılması önem taşır.
Akıl hastalığı, fiilin işlendiği sırada failin algılama veya irade yeteneğini önemli ölçüde etkiliyorsa ceza sorumluluğunu kaldırabilir veya azaltabilir. Bu durumda fail hakkında ceza yerine güvenlik tedbiri uygulanabilir. Geçici nedenler, alkol veya uyuşturucu kullanımı da irade yeteneğini etkileyebilir; ancak bunlara bilerek sebebiyet verilmesi hâlinde sorumluluk ayrıca değerlendirilir. Sağır ve dilsizlik gibi durumlar da kanunda özel olarak düzenlenmiştir. Kusurluluğun incelenmesi, failin somut durumunun ve fiil anındaki ruhsal yapısının dikkate alınmasını gerektirir.
Cebir, tehdit ve haksız tahrik
Karşı koyamayacağı veya kurtulamayacağı cebir ve şiddet veya muhakkak ve ağır bir korkutma veya tehdit sonucu suç işleyen kimseye ceza verilmez. Bu hâllerde failin iradesi baskı altında olduğu için kusurluluğu kaldırılır. Cebir veya tehdidin ağırlığı, failin bunlara karşı koyma imkânının bulunup bulunmadığı somut olarak değerlendirilir. Hafif baskılar kusurluluğu tamamen kaldırmaz.
Haksız bir fiilin meydana getirdiği hiddet veya şiddetli elemin etkisi altında suç işleyen kimseye, diğer hâllere göre verilecek ceza belirli ölçüde indirilir. Haksız tahrik, kusurluluğu tamamen kaldırmaz; cezayı azaltan bir neden olarak işlev görür. Tahrikin haksız bir fiilden kaynaklanması ve failin bu fiilin etkisi altında suç işlemesi gerekir. Tahrik edenin fiili ile failin tepkisi arasında uygun bir bağ bulunmalıdır.
Kusurluluğu kaldıran nedenler, failin fiili işlemesine rağmen kendisinden beklenen davranışı göstermesinin mümkün olmadığı hâlleri kapsar. Cebir ve şiddet, korkutma ve tehdit failin irade özgürlüğünü ortadan kaldırabilir; bu durumda failin sorumluluğu kalkar veya azalır. Haksız tahrik ise failin haksız bir fiilin doğurduğu öfke veya şiddetli elem etkisiyle suç işlemesi hâlinde cezada indirim sağlar. Bu nedenlerin varlığı, olayın öncesi ve sonrasıyla birlikte değerlendirilir. Kusurluluğun tespiti, cezanın hem verilip verilmeyeceğini hem de miktarını etkiler.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.