Suça Teşebbüs
Teşebbüs, failin suçu işlemeyi kastetmesi ve elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlamasına rağmen elinde olmayan nedenlerle suçu tamamlayamamasıdır. Gönüllü vazgeçme teşebbüs sorumluluğunu kaldırır.
Teşebbüsün kavramı ve unsurları
Kişi, işlemeyi kastettiği bir suçu elverişli hareketlerle doğrudan doğruya icraya başlayıp da elinde olmayan nedenlerle tamamlayamazsa teşebbüsten dolayı sorumlu olur. Teşebbüsün varlığı için suç işleme kastı, elverişli hareketlerle icraya başlama ve suçun failin elinde olmayan nedenlerle tamamlanamaması gerekir. Bu unsurlar birlikte bulunmalıdır.
Teşebbüs, hazırlık hareketleri ile icra hareketleri arasındaki ayrıma dayanır. Hazırlık hareketleri kural olarak cezalandırılmaz; çünkü henüz korunan hukuki yarar bakımından doğrudan bir tehlike doğmamıştır. İcra hareketlerine başlanmışsa artık suçun tamamlanmasına yönelik somut bir tehlike bulunur. Hareketin niteliği ve kanuni tanımdaki fiile ne ölçüde yaklaşıldığı, teşebbüsün tespitinde belirleyicidir.
Teşebbüs, suçun tamamlanmasına yönelik somut bir tehlikenin doğduğu aşamayı ifade eder. Bu nedenle hazırlık hareketleri ile icra hareketleri arasındaki sınırın doğru çizilmesi gerekir. Failin kullandığı araç ve seçtiği yöntem, suçun işlenmesine objektif olarak elverişli olmalıdır. İcraya başlandıktan sonra suçun tamamlanmaması, failin iradesi dışındaki bir nedene dayanmalıdır. Bu koşulların tümü birlikte gerçekleşmediğinde teşebbüs hükümleri uygulanmaz. Teşebbüsün tespiti, cezanın tamamlanmış suça göre daha hafif belirlenmesi sonucunu doğurur.
Elverişli hareket ve icranın başlaması
Hareketin elverişli olması, suçun tamamlanmasına objektif olarak uygun bir nitelik taşıması anlamına gelir. Failin kullandığı araç veya seçtiği yöntem, somut koşullarda neticeyi meydana getirebilecek nitelikteyse hareket elverişlidir. Elverişsiz hareketle işlenen fiil, kural olarak teşebbüs olarak cezalandırılmaz; ancak failin algısı ve somut olayın koşulları ayrıca değerlendirilir.
İcraya başlama, kanuni tanımdaki fiilin gerçekleştirilmesine yönelik doğrudan davranışı ifade eder. Failin yalnızca niyetini açıklaması veya hazırlık yapması yeterli değildir. İcra hareketlerinin başlamasından sonra suçun tamamlanmaması, failin elinde olmayan bir nedene dayanmalıdır. Failin kendi iradesiyle suçu tamamlamaması hâlinde teşebbüs değil, gönüllü vazgeçme hükümleri gündeme gelir.
Gönüllü vazgeçme
Fail, suçun icra hareketlerinden gönüllü vazgeçer veya kendi çabalarıyla suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlerse teşebbüsten dolayı cezalandırılmaz. Gönüllü vazgeçmenin varlığı için failin suçu tamamlama iradesinden kendi özgür iradesiyle dönmesi gerekir. Vazgeçme iradesi, dış bir engelden değil, failin içsel kararından kaynaklanmalıdır.
Vazgeçme, icra hareketleri tamamlanmadan önce olabileceği gibi icra hareketleri tamamlandıktan sonra neticenin gerçekleşmesini önleme biçiminde de olabilir. Failin kendi çabalarıyla neticeyi önlemesi hâlinde de teşebbüs sorumluluğu kalkar. Ancak failin vazgeçme çabasına rağmen netice gerçekleşirse, artık tamamlanmış suçtan sorumluluk gündeme gelir. Vazgeçmenin gönüllü olup olmadığı, somut olayın koşullarına göre belirlenir.
Gönüllü vazgeçmenin gönüllülüğü, failin suçu tamamlamaktan vazgeçme kararını dış bir engel olmaksızın kendi iradesiyle almasına bağlıdır. Failin yakalanma korkusuyla vazgeçmesi kural olarak gönüllü sayılmaz; ancak olayın koşulları bu değerlendirmeyi değiştirebilir. Vazgeçmenin nedeni ahlaki bir pişmanlık olabileceği gibi, suçu işlemenin artık kendisine bir yarar sağlamayacağı düşüncesi de olabilir. Önemli olan, failin suçu tamamlamayı kendi kararıyla bırakmasıdır. İcra hareketleri tamamlandıktan sonra neticenin önlenmesi hâlinde de vazgeçmeden söz edilebilir.
İştirak hâlinde gönüllü vazgeçme ve cezalandırma
İştirak hâlinde işlenen suçlarda sadece gönüllü vazgeçen suç ortağı gönüllü vazgeçme hükümlerinden yararlanır. Diğer faillerin sorumluluğu, kendi fiilleri ve iştirak durumlarına göre ayrıca değerlendirilir. Gönüllü vazgeçenin gösterdiği gayret, suçun tamamlanmasını veya neticenin gerçekleşmesini önlemişse diğerleri bakımından da bu sonuç dikkate alınabilir.
Teşebbüs hâlinde verilecek ceza, tamamlanmış suça göre daha hafiftir. Kanun, teşebbüs nedeniyle cezada indirim öngörür; indirimin oranı suçun niteliğine ve failin icra hareketlerinde aldığı mesafeye göre belirlenir. Teşebbüsün bulunup bulunmadığı ve hangi aşamada kaldığı, cezanın belirlenmesinde önemli rol oynar. Bu nedenle icra hareketlerinin kapsamı somut delillerle ortaya konulmalıdır.
Birden fazla kişinin katıldığı suçlarda gönüllü vazgeçme, her iştirakçi bakımından ayrı değerlendirilir. Vazgeçen kişi, diğerlerinin suçu tamamlamasını önlemek için ciddi bir gayret göstermelidir; yalnızca kendi katılımından vazgeçmesi yeterli değildir. Suçun tamamlanması hâlinde dahi gönüllü vazgeçenin sorumluluğu, gösterdiği gayretin sonucu bakımından değerlendirilebilir. Bu düzenleme, iştirakçileri suçtan dönmeye ve suçun tamamlanmasını engellemeye teşvik eder. Bu nedenle vazgeçmenin zamanı ve niteliği, dosya kapsamında dikkatle belirlenmelidir. Bu nedenle teşebbüsün hangi aşamada gerçekleştiği ve failin iradesinin rolü, dosya kapsamında ayrıntılı biçimde ortaya konulmalıdır. İcra hareketlerinin kapsamı ve failin iradesi, teşebbüs ile tamamlanmış suç arasındaki ayrımın temelini oluşturur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.