Dolandırıcılık ve Güveni Kötüye Kullanma
Dolandırıcılık suçunun hile unsurunu, nitelikli hâllerini, daha az cezayı gerektiren durumunu ve güveni kötüye kullanma suçunu açıklar.
Dolandırıcılık suçunun tanımı ve hile unsuru
Dolandırıcılık, TCK m. 157’de düzenlenmiştir. Korunan hukukî yarar, malvarlığı ile birlikte kişinin irade özgürlüğüdür. m. 157/1 uyarınca hileli davranışlarla bir kimseyi aldatıp, onun veya başkasının zararına olarak, kendisine veya başkasına bir yarar sağlayan kişiye bir yıldan beş yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezası verilir. Suçun temel unsuru, hileli davranıştır. Hile, gerçeğe aykırı beyan veya gerçeğin gizlenmesi suretiyle mağdurun aldatılmasıdır. Aldatma, mağdurun hatalı bir tasavvura sürüklenmesi anlamına gelir. Mağdur, aldatma sonucunda kendisi veya başkası zararına bir tasarrufta bulunur; bu tasarruf, failin veya başkasının yararına sonuç doğurur. Zarar, malvarlığında azalma olarak ortaya çıkar. Yarar sağlama maksadı, özel kasttır. Fail, herhangi bir kişi olabilir. Dolandırıcılık, hırsızlıktan farklı olarak mağdurun kendi iradesiyle malı vermesine dayanır; ancak bu irade hile ile sakatlanmıştır. Suç, resen soruşturulur.
Nitelikli dolandırıcılık
m. 158/1, nitelikli dolandırıcılık hâllerini düzenler. Buna göre suçun dinî inanç ve duyguların istismar edilmesi suretiyle, kişinin içinde bulunduğu tehlikeli durum veya zor şartlardan yararlanmak suretiyle, kişinin algılama yeteneğinin zayıflığından yararlanmak suretiyle, kamu kurum ve kuruluşlarının, kamu meslek kuruluşlarının, siyasi parti, vakıf veya dernek tüzel kişiliklerinin araç olarak kullanılması suretiyle, kamu kurum ve kuruluşlarının zararına olarak, bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle, basın ve yayın araçlarının sağladığı kolaylıktan yararlanmak suretiyle, tacir veya şirket yöneticisi olan ya da şirket adına hareket eden kişilerin ticari faaliyetleri sırasında, serbest meslek sahibi kişiler tarafından, mesleklerinden dolayı kendilerine duyulan güvenin kötüye kullanılması suretiyle, banka veya diğer kredi kurumlarınca tahsis edilmemesi gereken bir kredinin açılmasını sağlamak maksadıyla, sigorta bedelini almak maksadıyla veya kişinin, kendisini kamu görevlisi veya banka, sigorta ya da kredi kurumlarının çalışanı olarak tanıtması veya bu kurum ve kuruluşlarla ilişkili olduğunu söylemesi suretiyle işlenmesi hâlinde üç yıldan on yıla kadar hapis ve beşbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. Ancak (e), (f), (j), (k) ve (l) bentlerinde sayılan hâllerde hapis cezasının alt sınırı dört yıldan, adli para cezasının miktarı suçtan elde edilen menfaatin iki katından az olamaz.
Bilişim sistemleriyle dolandırıcılık ve örgütlü işleniş
Bilişim sistemlerinin, banka veya kredi kurumlarının araç olarak kullanılması suretiyle işlenen dolandırıcılık, uygulamada en sık karşılaşılan nitelikli hâldir. Örneğin sahte banka internet sitesi kurarak kullanıcı bilgilerinin ele geçirilmesi veya sahte e-posta gönderilerek kredi kartı bilgilerinin istenmesi bu kapsamdadır. Bu hâlde hapis cezasının alt sınırı dört yıldır ve adlî para cezası elde edilen menfaatin iki katından az olamaz. m. 158/2 uyarınca kamu görevlileriyle ilişkisinin olduğundan, onlar nezdinde hatırı sayıldığından bahisle ve belli bir işin gördürüleceği vaadiyle aldatarak, başkasından menfaat temin eden kişi, yukarıdaki fıkra hükmüne göre cezalandırılır. Bu hüküm, “adamını bulma” yöntemiyle işlenen dolandırıcılığı kapsar. m. 158/3 uyarınca bu madde ile 157 nci maddede yer alan suçların, üç veya daha fazla kişi tarafından birlikte işlenmesi hâlinde verilecek ceza yarı oranında; suç işlemek için teşkil edilmiş bir örgütün faaliyeti çerçevesinde işlenmesi hâlinde verilecek ceza bir kat artırılır. Örgütlü dolandırıcılık, nitelikli hâlin üzerinde ayrı bir artırım nedenidir.
Daha az cezayı gerektiren hâl ve benzer suçlardan ayrım
m. 159 uyarınca dolandırıcılığın, bir hukuki ilişkiye dayanan alacağı tahsil amacıyla işlenmesi halinde, şikayet üzerine, altı aydan bir yıla kadar hapis veya adlî para cezasına hükmolunur. Yani gerçek bir alacağın tahsili amacıyla hile kullanılması, daha az ceza gerektirir. Alacağın gerçek olmaması hâlinde bu hüküm uygulanmaz; nitelikli dolandırıcılık gündeme gelebilir. Dolandırıcılık ile hırsızlık arasındaki fark, mağdurun malı kendi iradesiyle verip vermemesidir; dolandırıcılıkta mağdur hile ile aldatılarak malı verir. Dolandırıcılık ile güveni kötüye kullanma arasındaki fark, güveni kötüye kullanmada malın başlangıçta rızayla teslim edilmesi, sonradan amacı dışında kullanılmasıdır. Dolandırıcılıkta malın teslimi hileye dayanır. Dolandırıcılık ile yağma arasındaki fark, yağmada cebir veya tehdit kullanılmasıdır. Dolandırıcılık ile bedelsiz senedi kullanma (m. 156) arasındaki fark, bedelsiz senedi kullanmada senedin bedelsiz kaldığının bilinerek kullanılmasıdır.
Güveni kötüye kullanma suçunun tanımı
Güveni kötüye kullanma, TCK m. 155’te düzenlenmiştir. Korunan hukukî yarar, mülkiyet ve zilyetliğin korunması ile kişiler arasındaki güven ilişkisidir. m. 155/1 uyarınca başkasına ait olup da, muhafaza etmek veya belirli bir şekilde kullanmak üzere zilyedliği kendisine devredilmiş olan mal üzerinde, kendisinin veya başkasının yararına olarak, zilyedliğin devri amacı dışında tasarrufta bulunan veya bu devir olgusunu inkar eden kişi, şikayet üzerine, altı aydan iki yıla kadar hapis ve adlî para cezası ile cezalandırılır. Suçun temel unsuru, malın başlangıçta rızayla devredilmesidir; fail, bu devir amacını bilerek ihlal eder. Tasarrufta bulunma, malın satılması, kullanılması, harcanması gibi hukukî veya fiilî işlemlerdir. Devir olgusunu inkar, malın hiç teslim alınmadığının iddia edilmesidir. Manevî unsur kasttır. Suç, şikâyete bağlıdır. Zilyetliğin devri amacı dışında tasarruf, güven ilişkisinin kötüye kullanılmasıdır.
Güveni kötüye kullanmanın nitelikli hâli ve özel görünümleri
m. 155/2 uyarınca suçun, meslek ve sanat, ticaret veya hizmet ilişkisinin ya da hangi nedenden doğmuş olursa olsun, başkasının mallarını idare etmek yetkisinin gereği olarak tevdi ve teslim edilmiş eşya hakkında işlenmesi halinde, bir yıldan yedi yıla kadar hapis ve üçbin güne kadar adlî para cezasına hükmolunur. Bu hüküm, meslekî veya ticarî güven ilişkisinin kötüye kullanılmasını ağırlaştırır. Örneğin bir avukatın, müvekkilinin parasını kendi ihtiyacı için kullanması bu kapsamdadır. Malları idare etmek yetkisi, kayyım, vasi, temsilci gibi kişilerin yetkisini kapsar. m. 155/3 uyarınca suçun konusunun motorlu kara, deniz veya hava taşıtı olması halinde yukarıdaki fıkralara göre verilecek ceza bir kat artırılır. Kiralık aracın satılması veya yurt dışına çıkarılması bu hükme örnektir. Güveni kötüye kullanma ile hırsızlık arasındaki fark, malın başlangıçta rızayla teslim edilmesidir. Güveni kötüye kullanma ile dolandırıcılık arasındaki fark, dolandırıcılıkta malın hile ile ele geçirilmesidir. Bu suçlar, uygulamada sıkça birbirine karıştırılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.