İşkenceden Eziyet
İşkence suçunun kamu görevlisi tarafından işlenmesini, nitelikli hâllerini, zamanaşımı rejimini, eziyet suçunu ve iki suç arasındaki ayrımı açıklar.
İşkence suçunun tanımı ve korunan hukukî yarar
İşkence, TCK m. 94’te düzenlenmiştir. Korunan hukukî yarar, kişinin insan onuru, beden ve ruh bütünlüğü ile devletin cebri yetkilerini hukuka uygun kullanmasına duyulan güvendir. m. 94/1 uyarınca bir kişiye karşı insan onuruyla bağdaşmayan ve bedensel veya ruhsal yönden acı çekmesine, algılama veya irade yeteneğinin etkilenmesine, aşağılanmasına yol açacak davranışları gerçekleştiren kamu görevlisi hakkında üç yıldan oniki yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Fail, kamu görevlisidir; bu, özel fail şartıdır. Mağdur, herhangi bir kişi olabilir. Hareket, insan onuruyla bağdaşmayan ve acı çektirme, algılama veya irade yeteneğini etkileme ya da aşağılama sonucunu doğuran davranışlardır. Netice, bedensel veya ruhsal acı, algılama kaybı veya aşağılanmadır. 2022’de 7406 sayılı Kanunla eklenen cümle uyarınca suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı beş yıldan az olamaz. İşkence, AİHS m. 3 ve BM İşkenceye Karşı Sözleşme ile de mutlak olarak yasaklanmıştır; hiçbir istisna kabul edilmez.
Nitelikli hâller ve iştirak
m. 94/2, işkencenin nitelikli hâllerini düzenler. Buna göre suçun çocuğa, beden veya ruh bakımından kendisini savunamayacak durumda bulunan kişiye ya da gebe kadına karşı veya avukata veya diğer kamu görevlisine karşı görevi dolayısıyla işlenmesi hâlinde sekiz yıldan onbeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Avukata karşı işlenmesi, savunma hakkının korunması amacına dayanır. Görevi dolayısıyla ifadesi, kamu görevlisine yaptığı iş nedeniyle işkence uygulanmasını kapsar. m. 94/3 uyarınca fiilin cinsel yönden taciz şeklinde gerçekleşmesi hâlinde, on yıldan onbeş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur; bu, işkencenin cinsel dokunulmazlığı da ihlal eden ağır biçimidir. İştirak bakımından m. 94/4 uyarınca bu suçun işlenişine iştirak eden diğer kişiler de kamu görevlisi gibi cezalandırılır; bu düzenleme, kamu görevlisi olmayan yardımcı faillerin cezasız kalmasını önler. m. 94/5 uyarınca bu suçun ihmali davranışla işlenmesi hâlinde, verilecek cezada bu nedenle indirim yapılmaz; işkence, ihmal yoluyla işlense bile aynı ağırlıkta cezalandırılır. Bu hüküm, gözaltı ve cezaevi koşullarında ihmalin işkenceye dönüşebileceğini kabul eder.
Zamanaşımı ve neticesi sebebiyle ağırlaşmış işkence
İşkence suçunda zamanaşımı bakımından özel bir rejim öngörülmüştür. m. 94/6 uyarınca bu suçtan dolayı zamanaşımı işlemez. Bu düzenleme, 2013’te 6459 sayılı Kanunla getirilmiştir ve işkencenin ağır insan hakları ihlali olarak zamanla affedilmemesini amaçlar. Zamanaşımının işlememesi, soruşturma ve kovuşturmanın her zaman yapılabilmesi anlamına gelir. Neticesi sebebiyle ağırlaşmış işkence, m. 95’te düzenlenmiştir. m. 95/1 uyarınca işkence fiilleri, duyulardan veya organlardan birinin işlevinin sürekli zayıflamasına, konuşmada sürekli zorluğa, yüzde sabit ize, yaşamı tehlikeye sokan bir duruma veya gebe kadının çocuğunun vaktinden önce doğmasına neden olmuşsa ceza yarı oranında artırılır. m. 95/2 ise iyileşmesi olanağı bulunmayan hastalık, bitkisel hayat, organ işlevinin yitirilmesi, konuşma veya çocuk yapma yeteneğinin kaybolması, yüzün sürekli değişikliği ve gebe kadının çocuğunun düşmesi hâllerinde cezayı bir kat artırır. m. 95/3 uyarınca kemik kırılması hâlinde sekiz yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası verilir. Ölüm hâlinde m. 95/4 uyarınca ağırlaştırılmış müebbet hapis cezasına hükmolunur.
Eziyet suçunun unsurları
Eziyet, TCK m. 96’da düzenlenmiştir. m. 96/1 uyarınca bir kimsenin eziyet çekmesine yol açacak davranışları gerçekleştiren kişi hakkında iki yıldan beş yıla kadar hapis cezasına hükmolunur; suçun kadına karşı işlenmesi hâlinde cezanın alt sınırı iki yıl altı aydan az olamaz. Eziyet, sistematik ve sürekli biçimde acı çektirme anlamına gelir. Fail, kamu görevlisi olmayan herhangi bir kişi olabilir; bu yönüyle işkenceden ayrılır. Mağdur, herhangi bir kişidir. Hareket, eziyet çekmesine yol açacak davranışlardır; tek bir davranış kural olarak yeterli değildir, tekrarlanan veya süreklilik gösteren davranışlar gerekir. Manevî unsur kasttır; taksirle eziyet mümkün değildir. m. 96/2, nitelikli hâlleri düzenler: suçun çocuğa, beden veya ruh bakımından kendisini savunamayacak durumda bulunan kişiye ya da gebe kadına karşı veya üstsoy veya altsoya, babalık veya analığa ya da eşe veya boşandığı eşe karşı işlenmesi hâlinde üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezasına hükmolunur. Aile içi eziyet, bu nitelikli hâlin tipik uygulama alanıdır. Eziyet, kişinin onurunu ve ruh sağlığını sistematik olarak zedeler.
İşkence ile eziyet arasındaki ayrım
İşkence ile eziyet arasındaki temel fark, failin sıfatıdır. İşkence, yalnızca kamu görevlisi tarafından işlenebilir; eziyet ise herkes tarafından işlenebilir. İkinci fark, korunan hukukî yarardadır: işkence, devletin cebri yetkisinin kötüye kullanılmasını da kapsar; eziyet, kişiler arası acı çektirmeyi düzenler. Üçüncü fark, mağdurun konumudur: işkence, kamu görevlisinin göreviyle bağlantılı olarak bir kişiye uyguladığı davranışlardır; eziyet, özel hukuk kişileri arasında sistematik biçimde gerçekleşir. Dördüncü fark, yaptırımdadır: işkencenin alt sınırı üç yıl, eziyetin alt sınırı iki yıldır. Beşinci fark, zamanaşımıdır: işkencede zamanaşımı işlemez; eziyette genel zamanaşımı kuralları uygulanır. Bir davranışın her iki suçu da oluşturması kural olarak mümkün değildir; failin sıfatı belirleyicidir. Kamu görevlisinin görevi dışında işlediği eziyet, m. 96 kapsamında değerlendirilir. Öğretide, eziyetin insan onurunu koruduğu, işkencenin ise aynı zamanda devlet gücünün kötüye kullanılmasını yaptırıma bağladığı kabul edilir.
İhmali işkence ve garantörlük
m. 94/5 uyarınca işkencenin ihmali davranışla işlenmesi hâlinde cezada indirim yapılmaz. İhmali işkence, kamu görevlisinin yükümlü olduğu koruma ve gözetim davranışını gerçekleştirmemesi hâlinde söz konusu olur. Örneğin gözaltındaki kişiye tıbbî yardım sağlanmaması, yeterli gıda ve su verilmemesi veya diğer tutukluların saldırısına göz yumulması ihmali işkence oluşturabilir. Garantörlük, kamu görevlisinin kanundan doğan gözetim yükümlülüğüne dayanır. Eşdeğerlik, kasten öldürme ve yaralamadaki ihmali davranış ölçütlerine göre değerlendirilir; ancak işkencede indirim yapılmaması, ihmalin icrai davranışla aynı ağırlıkta görüldüğünü gösterir. Bu düzenleme, cezaevi ve gözaltı koşullarının uluslararası standartlara uygun tutulmasını amaçlar. AİHM, yetersiz tutma koşullarını m. 3 ihlali olarak değerlendirmektedir. İhmali işkence, netice bakımından diğer işkence biçimleriyle aynı yaptırıma tabidir. Kamu görevlisinin yükümlülüğünü yerine getirmesi hâlinde suç oluşmaz.
İçtima ve uygulamada öne çıkan sorunlar
İşkence fiili, aynı zamanda kasten yaralama, cinsel saldırı veya tehdit suçlarını oluşturuyorsa içtima kuralları uygulanır. İşkence, kasten yaralamaya göre özel hüküm niteliğindedir; bu nedenle fikirî içtima yerine işkence hükümleri uygulanır. Ancak ayrı bir fiille işlenen bağımsız suçlar gerçek içtima kapsamında değerlendirilir. Eziyet ile kasten yaralama arasında da özel hüküm ilişkisi vardır; eziyet, sistematik acı çektirmeyi kapsar. İşkenceye iştirak bakımından m. 94/4 uyarınca diğer kişiler de kamu görevlisi gibi cezalandırılır; bu, yardım edenlerin daha hafif ceza almasını önler. Amirin emri, hukuka uygunluk sebebi oluşturmaz; emrin açıkça hukuka aykırı olması hâlinde m. 24/3 uygulanır ve emri yerine getiren de sorumlu olur. Uygulamada işkence iddialarının etkili soruşturma yükümlülüğü çerçevesinde incelenmesi gerekir. AİHS m. 3, işkence yasağını mutlak biçimde düzenler; olağanüstü hâl veya savaş dahi bu yasağı askıya alamaz. Bu nedenle işkence, uluslararası hukukta jus cogens niteliğindedir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.