Taksirle Öldürme ve İntihara Yönlendirme
Taksirin yapısını, taksirle öldürme suçunun unsurlarını ve nitelikli hâlini, bilinçli taksiri, intihara yönlendirme suçunu ve kasten öldürmeden ayrımını açıklar.
Taksirin genel yapısı ve kanunîlik
Taksir, kastın karşıtı olan manevî unsur biçimidir. m. 22/1 uyarınca taksirle işlenen fiiller, kanunun açıkça belirttiği hâllerde cezalandırılır. Bu düzenleme, taksirli suçların istisnaî niteliğini gösterir; kasten işlenebilen her suç, taksirle işlenemez. m. 22/2 ise taksiri tanımlar: dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık dolayısıyla, bir davranışın suçun kanuni tanımında belirtilen neticesi öngörülmeyerek gerçekleştirilmesi. Tanımdan üç unsur çıkar: dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırılık, netice, öngörülebilirlik. Dikkat ve özen yükümlülüğü, yazılı hukuk kurallarından, teknik standartlardan, meslek kurallarından veya yaşam deneyiminden doğabilir. Öngörülebilirlik, objektif ölçütle belirlenir: makul ve dikkatli bir kişinin, failin konumunda neticeyi öngörebilmesi gerekir. Öngörülemeyen netice, failin kusuruna yüklenemez. Taksirli suçlarda netice, suçun tamamlanması için zorunludur; netice gerçekleşmezse teşebbüs mümkün değildir. Taksir, hareketin değil, neticesinin öngörülmemesine ilişkindir. Bu nedenle taksirli suçlarda faillik ve iştirak rejimi kasten işlenen suçlardan farklıdır.
Taksirle öldürme suçunun unsurları
m. 85/1’e göre taksirle bir insanın ölümüne neden olan kişi, iki yıldan altı yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Korunan hukukî yarar, yaşam hakkıdır; suçun konusu yaşayan insanın hayatıdır. Maddî unsur bakımından bir hareketin gerçekleştirilmesi, ölüm neticesi ve nedensellik bağı gerekir. Hareket, dikkat ve özen yükümlülüğüne aykırı olmalıdır; yükümlülüğe uygun hareket, netice doğursa bile taksirli sorumluluk doğurmaz. Örneğin trafik kurallarına uygun seyreden sürücünün kusuru olmayan kazasında taksir yoktur. Nedensellik bağı, özen ihlali ile ölüm arasında kurulmalıdır; özen ihlali olmasaydı netice gerçekleşmeyecek idiyse bağ vardır. Neticenin öngörülebilir olması gerekir; öngörülemez nitelikteki uzak sonuçlar failin kusuruna dahil edilmez. Fail, herkes olabilir; özel fail şartı yoktur. Mağdur ile fail arasında ilişki aranmaz. Taksirle öldürme, neticesi harekete bitişik değil, neticesi ayrılabilen bir suçtur. Taksirle öldürmede teşebbüs mümkün değildir; netice gerçekleşmezse taksirle yaralama (m. 89) gündeme gelebilir. Bu suç, şikâyete bağlı değildir; re’sen soruşturulur.
Bilinçli taksir ve kusurun belirlenmesi
Bilinçli taksir, olası kasttan kabullenme unsurunun yokluğuyla ayrılır. m. 22/3 uyarınca kişinin öngördüğü neticeyi istememesine karşın, neticenin meydana gelmesi hâlinde bilinçli taksir vardır; bu hâlde taksirli suça ilişkin ceza üçte birden yarısına kadar artırılır. Bilinçli taksirde fail, neticenin gerçekleşebileceğini öngörür, ancak gerçekleşmeyeceğine güvenir. Güvenin objektif olarak makul olup olmadığı, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Örneğin aşırı hızla seyreden sürücünün kaza yapabileceğini bilmesine rağmen kendisine güvenmesi, bilinçli taksir göstergesidir. Kusurun belirlenmesi bakımından m. 22/4 uyarınca taksirle işlenen suçtan dolayı verilecek olan ceza failin kusuruna göre belirlenir. m. 22/5 ise birden fazla kişinin taksirle işlediği suçlarda herkesin kendi kusurundan dolayı sorumlu olacağını ve her failin cezasının kusuruna göre ayrı ayrı belirleneceğini düzenler. Failin kişisel ve ailevî durumu bakımından mağdur olması hâlinde m. 22/6 uyarınca ceza verilmeyebilir; bilinçli taksirde ise ceza yarıdan altıda bire kadar indirilebilir. Bu hüküm, acının cezayla birleşmesini önlemeyi amaçlar.
Taksirle öldürmenin nitelikli hâli
m. 85/2, taksirle öldürmenin nitelikli hâlini düzenler: fiil, birden fazla insanın ölümüne ya da bir veya birden fazla kişinin ölümü ile birlikte bir veya birden fazla kişinin yaralanmasına neden olmuş ise, kişi iki yıldan onbeş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu düzenleme, tek fiille çok sayıda kişinin hayatının etkilendiği hâllerde daha ağır yaptırım öngörür. Nitelikli hâlin uygulanması için tek bir fiilin birden fazla netice doğurması gerekir; birden fazla fiil varsa zincirleme suç (m. 43) kuralları değil, gerçek içtima uygulanır. Ölüm ve yaralanmanın birlikte gerçekleşmesi, ağırlaştırıcı niteliktedir. Ağırlaştırılmış hâlde alt sınır iki yıldan iki yıl olarak korunmuş, üst sınır altı yıldan onbeş yıla çıkarılmıştır. Hâkim, kusurun ağırlığına göre iki yıl ile onbeş yıl arasında temel cezayı belirler. Nitelikli hâlin varlığı, failin birden fazla neticeyi öngörebilir olmasına bağlıdır; öngörülemez çoklu neticeler bu hükmün kapsamına girmez. Trafik kazalarında birden fazla ölüm, bu hükmün tipik uygulama alanıdır. Yargıtay, olayın oluş biçimini ve failin kusur derecesini ayrıntılı biçimde değerlendirir.
İntihara yönlendirme suçunun unsurları
İntihara yönlendirme, m. 84’te düzenlenmiştir. Korunan hukukî yarar, yaşam hakkıdır; ancak intihar eden kişi, kendi hayatına kendi iradesiyle son verdiği için suçun mağduru değildir. Fail, başkasını intihara azmettiren, teşvik eden, başkasının intihar kararını kuvvetlendiren ya da başkasının intiharına herhangi bir şekilde yardım eden kişidir. m. 84/1 uyarınca bu kişi iki yıldan beş yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Seçimlik hareketler dört tanedir: azmettirme, teşvik, kararı kuvvetlendirme ve yardım. Hareketlerden birinin gerçekleştirilmesi suçun oluşması için yeterlidir. Azmettirme, intihar kararını failin oluşturmasıdır. Teşvik, var olan eğilimin güçlendirilmesidir. Yardım, intiharın gerçekleşmesini kolaylaştıran maddî veya manevî katkıdır. Manevî unsur kasttır; taksirle işlenemez. İntihar eden kişinin kararının özgür iradeye dayanması gerekir; iradesi sakatlanan kişi bakımından kasten öldürme hükümleri uygulanır.
İntiharın gerçekleşmesi ve aleni teşvik
İntiharın gerçekleşmesi hâlinde m. 84/2 uyarınca kişi dört yıldan on yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Bu düzenleme, netice sebebiyle ağırlaşan bir yapı kurar; intihar gerçekleşmezse temel ceza uygulanır. Aleni teşvik bakımından m. 84/3 uyarınca başkalarını intihara alenen teşvik eden kişi, üç yıldan sekiz yıla kadar hapis cezası ile cezalandırılır. Alenîlik, belirli olmayan kişilere yönelik genel çağrı anlamına gelir; özel bir kişiye yapılan teşvik bu fıkraya girmez. Basın ve yayın yoluyla yapılan teşvikler, alenîlik ölçütüne tipik örnektir. m. 84/4 ise kasten öldürme ile sınırı çizer: işlediği fiilin anlam ve sonuçlarını algılama yeteneği gelişmemiş olan veya ortadan kaldırılan kişileri intihara sevk edenlerle cebir veya tehdit kullanmak suretiyle kişileri intihara mecbur edenler, kasten öldürme suçundan sorumlu tutulurlar. Algılama yeteneği gelişmemiş kişiler, örneğin küçük çocuklar veya akıl hastalarıdır. Cebir veya tehditle iradesi kırılan kişinin intiharı, failin kasten öldürme fiiline eşdeğerdir. Bu ayrım, özgür irade ile sakatlanmış irade arasındaki temel farka dayanır.
Kasten öldürmeden ayrım ve içtima
İntihara yönlendirme ile kasten öldürme arasındaki sınır, ölüm neticesinin kimin iradesine dayandığına göre çizilir. İntihar, kendi hayatına kendi eliyle son verme iradesidir; kasten öldürmede ise failin öldürme iradesi belirleyicidir. Kişinin intihar kararını kendi özgür iradesiyle vermesi hâlinde m. 84, iradesi sakatlanmışsa m. 81 uygulanır. Taksirle öldürme ile intihara yönlendirme arasındaki fark ise manevî unsurdadır: taksirde netice öngörülmez, intihara yönlendirmede kast vardır. İçtima bakımından intihara yönlendirme fiili başka suçları da oluşturuyorsa fikirî içtima (m. 44) uygulanabilir. Örneğin cebir veya tehdit kullanılarak intihara mecbur edilen kişi bakımından hem tehdit hem kasten öldürme gündeme gelirse, daha ağır cezayı gerektiren suçtan ceza verilir. Yardım eden kişi, intihar gerçekleşmese bile m. 84/1 uyarınca cezalandırılır; bu, neticeye bağlı olmayan seçimlik hareketli yapının sonucudur. Uygulamada sosyal medya üzerinden yapılan intihara teşvik paylaşımları, alenî teşvik kapsamında değerlendirilmektedir. Bu suçlarda mağdurun rızası, hukuka uygunluk sebebi oluşturmaz; yaşam hakkı üzerinde tasarruf edilemez.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.