Adli Kontrol, Arama ve Elkoyma
Tutuklamaya alternatif olan adli kontrolü, yükümlülüklere uymamanın sonucunu, aramanın koşul ve usulünü, gece araması yasağını, elkoyma kararını, elkonulamayacak belgeleri ve malvarlığına elkoymayı ele alır.
Adli kontrolün amacı ve koşulları
Adli kontrol, tutuklamanın ağır sonuçlarını hafifletmek için öngörülmüş alternatif bir koruma tedbiridir. Bir suç sebebiyle yürütülen soruşturmada, 100 üncü maddede belirtilen tutuklama sebeplerinin varlığı hâlinde, şüphelinin tutuklanması yerine adlî kontrol altına alınmasına karar verilebilir (CMK m. 109). Kanunda tutuklama yasağı öngörülen hâllerde de adlî kontrole ilişkin hükümler uygulanabilir (CMK m. 109). Böylece adli kontrol, tutuklamanın mümkün olmadığı hâllerde de devreye girebilir.
Adlî kontrol, şüphelinin bir veya birden fazla yükümlülüğe tabi tutulmasını içerir: yurt dışına çıkamamak, hâkim tarafından belirlenen yerlere belirtilen süreler içinde düzenli olarak başvurmak, hâkimin belirttiği merci veya kişilerin çağrılarına uymak gibi (CMK m. 109). Bu yükümlülükler, kişiyi özgürlükten yoksun bırakmadan denetim altında tutmayı amaçlar.
Adli kontrol kararı ve değiştirilmesi
Adli kontrole karar verme yetkisi hâkimdedir. Şüpheli, Cumhuriyet savcısının istemi ve sulh ceza hâkiminin kararı ile soruşturma evresinin her aşamasında adlî kontrol altına alınabilir (CMK m. 110). Hâkim, Cumhuriyet savcısının istemiyle, adlî kontrol uygulamasında şüpheliyi bir veya birden çok yeni yükümlülük altına koyabilir; kontrolün içeriğini oluşturan yükümlülükleri bütünüyle veya kısmen kaldırabilir, değiştirebilir veya şüpheliyi bunlardan bazılarına uymaktan geçici olarak muaf tutabilir (CMK m. 110).
Şüphelinin de söz hakkı vardır. Şüpheli veya sanığın istemi üzerine, Cumhuriyet savcısının görüşünü aldıktan sonra hâkim veya mahkeme beş gün içinde karar verebilir (CMK m. 111). Adlî kontrole ilişkin kararlara itiraz edilebilir (CMK m. 111).
Yükümlülüklere uymamanın sonucu
Adli kontrol, uyulmadığında tutuklamaya dönüşebilen bir tedbirdir. Adlî kontrol hükümlerini isteyerek yerine getirmeyen şüpheli veya sanık hakkında, hükmedilebilecek hapis cezasının süresi ne olursa olsun, yetkili yargı mercii hemen tutuklama kararı verebilir (CMK m. 112). Bu hüküm, tedbirin caydırıcılığını sağlar.
Güvence de adli kontrolün bir parçasıdır. Şüpheli veya sanık tarafından gösterilecek güvence, onun bütün usul işlemlerinde, hükmün infazında veya altına alınabileceği diğer yükümlülükleri yerine getirmek üzere hazır bulunmasını sağlar (CMK m. 113). Güvence, kanunda gösterilen sıraya göre katılanın masrafları, suçun neden olduğu zararlar ve kamusal giderler için kullanılır (CMK m. 113).
Arama: şüpheli ve diğer kişiler bakımından
Arama, kişinin özel alanına müdahale eden ve bu nedenle sıkı koşullara bağlanmış bir tedbirdir. Yakalanabileceği veya suç delillerinin elde edilebileceği hususunda makul şüphe varsa şüphelinin veya sanığın üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir (CMK m. 116). Şüpheli bakımından aranan eşik makul şüphedir.
Üçüncü kişiler bakımından eşik daha yüksektir. Şüphelinin veya sanığın yakalanabilmesi veya suç delillerinin elde edilebilmesi amacıyla diğer bir kişinin de üstü, eşyası, konutu, işyeri veya ona ait diğer yerler aranabilir; ancak bu hâllerde aramanın yapılması, aranılan kişinin veya suçun delillerinin belirtilen yerlerde bulunduğunun kabul edilebilmesine olanak sağlayan olayların varlığına bağlıdır (CMK m. 117). Bu sınırlama, şüphelinin bulunduğu yerler ile izlendiği sırada girdiği yerler hakkında geçerli değildir (CMK m. 117).
Gece araması yasağı
Konut, işyeri gibi kapalı yerlerde gece araması kural olarak yasaktır. Konutta, işyerinde veya diğer kapalı yerlerde gece vaktinde arama yapılamaz (CMK m. 118). Bu yasak, kişilerin gece huzurunu ve özel hayatını korur.
Yasağın istisnaları kanunda sayılmıştır. Suçüstü veya gecikmesinde sakınca bulunan hâller ile yakalanmış veya gözaltına alınmış olup da firar eden kişi veya tutuklu veya hükümlünün tekrar yakalanması amacıyla yapılan aramalarda gece yasağı uygulanmaz (CMK m. 118). İstisnalar dar yorumlanır; yasağın varlığı asıl, istisna ise sınırlıdır.
Arama kararı ve kararın içeriği
Arama kural olarak hâkim kararına dayanır. Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri arama yapabilirler (CMK m. 119). Ancak konutta, işyerinde ve kamuya açık olmayan kapalı alanlarda arama, hâkim kararı veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının yazılı emri ile yapılabilir (CMK m. 119). Kolluk amirinin yazılı emriyle yapılan arama sonuçları Cumhuriyet Başsavcılığına derhâl bildirilir (CMK m. 119).
Arama kararı belirsiz olamaz. Arama karar veya emrinde aramanın nedenini oluşturan fiil, aranılacak kişi, aramanın yapılacağı konut veya diğer yerin adresi ya da eşya ve karar veya emrin geçerli olacağı zaman süresi açıkça gösterilir (CMK m. 119). Bu unsurlar, aramanın sınırını çizer ve denetlenebilir kılar.
Aramada hazır bulunma ve arama sonunda verilecek belge
Arama, ilgililerin katılımına açıktır. Aranacak yerlerin sahibi veya eşyanın zilyedi aramada hazır bulunabilir; kendisi bulunmazsa temsilcisi veya ayırt etme gücüne sahip hısımlarından biri veya kendisiyle birlikte oturmakta olan bir kişi veya komşusu hazır bulundurulur (CMK m. 120). Kişinin avukatının aramada hazır bulunmasına engel olunamaz (CMK m. 120).
Aramanın sonucu belgelenir. Aramanın sonunda hakkında arama işlemi uygulanan kimseye istemi üzerine aramanın 116 ve 117 nci maddelere göre yapıldığını belirten bir belge, elkonulan veya koruma altına alınan eşyanın listesini içeren bir defter ve şüpheyi haklı kılan bir şey elde edilmemişse bunu belirten bir belge verilir (CMK m. 121). Bu belgelerde ilgilinin elkonulan eşyanın mülkiyetine ilişkin görüş ve iddialarına da yer verilir (CMK m. 121).
Elkoyma ve elkoyma kararı
Elkoyma, eşyanın adliyenin eline geçirilmesidir. İspat aracı olarak yararlı görülen ya da eşya veya kazanç müsaderesinin konusunu oluşturan malvarlığı değerleri muhafaza altına alınır (CMK m. 123). Yanında bulunduran kişinin rızasıyla teslim etmediği bu tür eşyaya elkonulabilir (CMK m. 123).
Elkoyma da kural olarak hâkim kararına dayanır. Hâkim kararı üzerine veya gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısının, Cumhuriyet savcısına ulaşılamadığı hâllerde ise kolluk amirinin yazılı emri ile kolluk görevlileri elkoyma işlemini gerçekleştirebilir (CMK m. 127). Hâkim kararı olmaksızın yapılan elkoyma işlemi yirmidört saat içinde görevli hâkimin onayına sunulur; hâkim kararını elkoymadan itibaren kırksekiz saat içinde açıklar, aksi hâlde elkoyma kendiliğinden kalkar (CMK m. 127).
Bazı eşya elkonulamaz. Şüpheli veya sanık ile 45 ve 46 ncı maddelere göre tanıklıktan çekinebilecek kimseler arasındaki mektuplara ve belgelere, bu kimselerin nezdinde bulundukça elkonulamaz (CMK m. 126). Avukat büroları ancak mahkeme kararı ile ve kararda belirtilen olayla ilgili olarak Cumhuriyet savcısının denetiminde aranabilir (CMK m. 130).
Malvarlığı değerlerine elkoyma
Elkoyma yalnızca eşyayla sınırlı değildir; malvarlığı değerlerini de kapsayabilir. Soruşturma veya kovuşturma konusu suçun işlendiğine ve bu suçlardan elde edildiğine dair somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebebi bulunan hâllerde şüpheli veya sanığa ait taşınmazlara, ulaşım araçlarına, banka veya diğer malî kurumlardaki her türlü hesaba, hak ve alacaklara, kıymetli evraka, ortaklık paylarına, kiralık kasa mevcutlarına ve diğer malvarlığı değerlerine elkonulabilir (CMK m. 128).
Elkoymanın geri alınması da düzenlenmiştir. Şüpheliye, sanığa veya üçüncü kişilere ait elkonulmuş eşyanın, soruşturma ve kovuşturma bakımından muhafazasına gerek kalmaması veya müsadereye tabi tutulmayacağının anlaşılması hâlinde, re'sen veya istem üzerine geri verilmesine Cumhuriyet savcısı, hâkim veya mahkeme tarafından karar verilir (CMK m. 131). İstemin reddi kararlarına itiraz edilebilir (CMK m. 131).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.