Deliller, Tanıklık, Bilirkişilik ve Keşif
Delillerin ortaya konulmasını ve reddini, hâkimin delilleri serbestçe takdirini, tanıklık yükümlülüğünü ve çekinme sebeplerini, tanıkların dinlenmesini, bilirkişiliği ve keşfi ele alır.
Delillerin ortaya konulması ve reddi
Kovuşturmada önce sanık sorguya çekilir, ardından delillerin ortaya konulmasına başlanır; sanığın tebligata rağmen mazeretsiz gelmemesi nedeniyle sorgusunun yapılamamış olması delillerin ortaya konulmasına engel olmaz ve ortaya konulan deliller sonradan gelen sanığa bildirilir (CMK m. 206). Bu sıra, sanığın iddiayı öğrenmeden savunma yapmak zorunda bırakılmamasını amaçlar.
Delil istemleri sınırsız değildir. Ortaya konulması istenilen bir delil; kanuna aykırı olarak elde edilmişse, delille ispat edilmek istenen olayın karara etkisi yoksa veya istem sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmışsa reddolunur (CMK m. 206). Buna karşılık delilin ortaya konulması istemi, bunun veya ispat edilmek istenen olayın geç bildirilmiş olması nedeniyle reddedilemez (CMK m. 207). Böylece ret sebepleri sınırlı sayıda tutulmuş, gecikme tek başına ret gerekçesi sayılmamıştır.
Doğrudanlık ilkesi ve hâkimin vicdani kanaati
Ceza muhakemesinde deliller kural olarak doğrudan doğruya mahkeme önünde ortaya konur. Olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaret ise bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir; daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanağın veya yazılı bir açıklamanın okunması dinleme yerine geçemez (CMK m. 210). Tanıklıktan çekinebilecek olan kişi duruşmada tanıklıktan çekindiğinde ise önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz (CMK m. 210).
Delillerin değerlendirilmesinde hâkim serbesttir, ancak bu serbestlik keyfîlik değildir. Hâkim kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; bu deliller hâkimin vicdani kanaatiyle serbestçe takdir edilir (CMK m. 217). Yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir (CMK m. 217). Böylece iki sınır birlikte işler: delil duruşmada tartışılmış olmalı ve hukuka uygun elde edilmiş olmalıdır.
Tanıklık yükümlülüğü ve tanıkların çağrılması
Tanıklık, kamu hukukundan doğan bir ödevdir. Tanıklar çağrı kâğıdı ile çağrılır ve çağrı kâğıdında gelmemenin sonuçları bildirilir; tutuklu işlerde tanıklar için zorla getirme kararı verilebilir (CMK m. 43). Çağrı telefon, telgraf, faks, elektronik posta gibi araçlardan yararlanılmak suretiyle de yapılabilir; ancak bu durumda çağrı kâğıdına bağlanan sonuçlar uygulanmaz (CMK m. 43).
Çağrıya uymamanın yaptırımı bellidir. Usulüne uygun olarak çağrılıp da mazeretini bildirmeksizin gelmeyen tanıklar zorla getirilir ve gelmemelerinin sebep olduğu giderler takdir edilerek kamu alacaklarının tahsili usulüne göre ödettirilir (CMK m. 44). Zorla getirilen tanık, evvelce gelmemesini haklı gösterecek sebepleri sonradan bildirirse aleyhine hükmedilen giderler kaldırılır (CMK m. 44). Bu düzenleme, tanıklığın hem bir yükümlülük hem de mazeretle sınırlı bir ödev olduğunu gösterir.
Kişisel tanıklıktan çekinme
Kanun, şüpheli veya sanıkla yakın ilişkide bulunan kişilere tanıklıktan çekinme hakkı tanır. Şüpheli veya sanığın nişanlısı, evlilik bağı kalmasa bile eşi, kan veya kayın hısımlığından üstsoy veya altsoyu, üçüncü derece dahil kan veya ikinci derece dahil kayın hısımları ve şüpheli veya sanıkla aralarında evlatlık bağı bulunanlar tanıklıktan çekinebilir (CMK m. 45). Bu hak, aile ve yakınlık ilişkilerinin ceza muhakemesiyle zorla çiğnenmemesini amaçlar.
Çekinme hakkı, tanığa önceden bildirilir. Tanıklıktan çekinebilecek olan kimselere dinlenmeden önce tanıklıktan çekinebilecekleri bildirilir ve bu kimseler dinlenirken de her zaman tanıklıktan çekinebilirler (CMK m. 45). Tanık ayrıca kendisini veya bu kişileri ceza kovuşturmasına uğratabilecek nitelikteki sorulara cevap vermekten çekinebilir; bu durum kendisine önceden bildirilir (CMK m. 48). Böylece çekinme hakkı yalnız genel bir beyanla değil, soru bazında da kullanılabilir.
Mesleki çekinme ve Devlet sırrı
Meslekleri ve sürekli uğraşıları sebebiyle bazı kişiler de tanıklıktan çekinebilir: avukatlar veya stajyerleri veya yardımcılarının bu sıfatları dolayısıyla veya yüklendikleri yargı görevi sebebiyle öğrendikleri bilgiler; hekimler, diş hekimleri, eczacılar, ebeler ve bunların yardımcıları ile diğer bütün tıp meslek veya sanatları mensuplarının hastaları ve yakınları hakkında öğrendikleri bilgiler; malî işlerde görevlendirilmiş müşavirler ve noterlerin hizmet verdikleri kişiler hakkında öğrendikleri bilgiler (CMK m. 46).
Devlet sırrı bakımından denge farklı kurulur. Bir suç olgusuna ilişkin bilgiler, Devlet sırrı olarak mahkemeye karşı gizli tutulamaz; Devlet sırrı sayılan bilgiler ise ancak kanunda gösterilen usulle incelenebilir (CMK m. 47). Bu hüküm, millî güvenliğin korunması ile suçun aydınlatılması arasında bir sınır çizer. Mesleki çekinme hakkı, ilgilinin rızası varsa kural olarak kullanılamaz (CMK m. 46).
Tanıkların dinlenmesi ve yeminsiz tanıklar
Tanıkların dinlenmesi belirli usul güvencelerine bağlıdır. Her tanık ayrı ayrı ve sonraki tanıklar yanında bulunmaksızın dinlenir; tanıklar kovuşturma evresine kadar ancak gecikmesinde sakınca bulunan veya kimliğin belirlenmesine ilişkin hâllerde birbirleriyle ve şüpheliyle yüzleştirilebilir (CMK m. 52). Bu kural, tanık beyanlarının birbirini etkilemesini önler.
Bazı kişiler yeminsiz dinlenir: dinlenme sırasında on beş yaşını doldurmamış olanlar; ayırt etme gücüne sahip olmamaları nedeniyle yeminin niteliği ve önemini kavrayamayanlar; soruşturma veya kovuşturma konusu suçlara iştirakten veya bu suçlar nedeniyle suçluyu kayırmaktan ya da suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirmekten şüpheli, sanık veya hükümlü olanlar (CMK m. 50). Tanıklıktan çekinebileceklere yemin verip vermemek hâkim veya mahkemenin takdirine bağlıdır; ancak tanık yemin etmekten çekinebilir ve bu husus kendisine bildirilir (CMK m. 51).
Bilirkişilik
Bilirkişi, çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde görüşüne başvurulan kişidir. Çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hâllerde bilirkişinin oy ve görüşünün alınmasına re'sen, Cumhuriyet savcısının, katılanın, vekilinin, şüphelinin veya sanığın, müdafiinin veya kanuni temsilcisinin istemi üzerine karar verilebilir (CMK m. 63). Ancak genel bilgi veya tecrübeyle ya da hâkimlik mesleğinin gerektirdiği hukuki bilgiyle çözümlenmesi mümkün olan konularda bilirkişiye başvurulamaz (CMK m. 63).
Bilirkişi incelemesinin sınırı ve süresi de kanunda gösterilmiştir. Bilirkişi incelemesi yaptırılmasına ilişkin kararda cevaplandırılması uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren sorularla inceleme konusu ve görevin yerine getirileceği süre belirtilir; bu süre işin niteliğine göre üç ayı geçemez ve özel sebepler zorunlu kıldığında en çok üç ay daha uzatılabilir (CMK m. 66). Bilirkişi raporunda çözümü uzmanlığı, özel veya teknik bilgiyi gerektiren hususlar dışında açıklama yapamaz; hâkim tarafından yapılması gereken hukuki nitelendirme ve değerlendirmelerde bulunamaz (CMK m. 67).
Keşif
Keşif, bir şeyin veya yerin mahkeme önünde doğrudan incelenmesidir. Keşif, hâkim veya mahkeme veya naip hâkim ya da istinabe olunan hâkim veya mahkeme ile gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde Cumhuriyet savcısı tarafından yapılır (CMK m. 83). Keşif tutanağına, var olan durum ile olayın özel niteliğine göre varlığı umulup da elde edilemeyen delillerin yokluğu da yazılır (CMK m. 83).
Keşifte ilgililerin hazır bulunma hakkı vardır. Keşif yapılması sırasında şüpheli, sanık, mağdur ve bunların müdafii ve vekili hazır bulunabilirler (CMK m. 84). Mağdur, şüpheli veya sanığın huzuru tanıklardan birinin gerçeğe uygun tanıklık etmesine engel olabilecekse, o işte şüpheli veya sanığın bulunmamasına karar verilebilir (CMK m. 84). Şüpheli veya sanık tutuklu ise hâkim veya mahkeme tarafından ancak zorunlu sayılan hâllerde keşifte hazır bulundurulmasına karar verilebilir (CMK m. 84).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.