Duruşma ve Delillerin Tartışılması
Kovuşturma evresinin merkezi olan duruşmanın açıklığı, kapalılık istisnaları, duruşmada hazır bulunması gerekenler, sanığın yokluğunda yargılama, doğrudan soru, delillerin ortaya konulması ve reddi, tanık beyanının okunması ile delillerin tartışılması ve vicdani kanaat bu konunun başlıklarıdır.
Duruşmanın açıklığı kural, kapalılık istisnadır
Ceza muhakemesinde duruşma kural olarak herkese açıktır. Açıklık, yargılamanın denetlenebilirliğini ve kamu güvenini sağlar. Kanun, açıklığın iki sebeple sınırlanabileceğini öngörür: genel ahlâkın veya kamu güvenliğinin kesin olarak gerekli kıldığı hâller. Bu hâllerde duruşmanın bir kısmının ya da tamamının kapalı yapılmasına mahkemece karar verilebilir. Kapalılık, duruşmanın bütünüyle ilgili olmak zorunda değildir; belirli bir bölümüyle sınırlı tutulabilir.
Kapalılık kararı keyfî olamaz. Kanun, kapalı yapılma konusundaki kararın gerekçeli olmasını ve bu karar ile hükmün açık duruşmada açıklanmasını emreder. Böylece kapalılık kararının gerekçesi ile sonucun kamuoyuna duyurulması güvence altına alınır. Açıklığın kaldırılması istemi üzerine yapılacak duruşma, istem üzerine veya mahkemece uygun görülürse kapalı yapılabilir; bu, kararın verilmesinden önceki inceleme aşamasına ilişkin bir düzenlemedir.
Kanun bir de zorunlu kapalılık hâli öngörür: sanık onsekiz yaşını doldurmamışsa duruşma kapalı yapılır ve hüküm de kapalı duruşmada açıklanır. Burada mahkemenin takdiri yoktur; çocuk sanığın korunması amacıyla kapalılık kanundan doğar. Açıklığın kaldırılması kararı, nedenleriyle birlikte tutanağa geçirilir; böylece kararın sonradan denetlenebilmesi için gerekli kayıt oluşur.
Kapalı duruşmanın sınırları: kayıt ve yayın yasağı
Duruşmanın kapalı yapılması, içeriğinin dışarıya taşınmasını da engellemeyi amaçlar. Kanun, kapalı duruşmanın içeriğinin hiçbir iletişim aracıyla yayımlanamayacağını açıkça hükme bağlar. Ayrıca kapalı duruşmada mahkeme, bazı kişilerin hazır bulunmasına izin verebilir; bu kişiler, duruşmanın kapalı olmasını gerektiren hususları açıklamamaları bakımından uyarılır ve bu uyarı tutanağa yazılır.
Açık duruşmada da yayın sınırsız değildir. Açık duruşmanın içeriği millî güvenliğe veya genel ahlâka veya kişilerin saygınlık, onur ve haklarına dokunacak veya suç işlemeye kışkırtacak nitelikte ise mahkeme, bunları önlemek amacıyla ve gerektiği ölçüde içeriğin kısmen veya tamamen yayımlanmasını yasaklar ve kararını açık duruşmada açıklar. Yayın yasağı da gerekçeli ve ölçülü olmak zorundadır.
Duruşma salonunda sesli veya görüntülü kayıt yapılması kural olarak yasaktır. Adliye binası içerisinde ve duruşma başladıktan sonra duruşma salonunda her türlü sesli veya görüntülü kayıt veya nakil olanağı sağlayan aletler kullanılamaz; bu yasak adliye binası içindeki ve dışındaki diğer adlî işlemler bakımından da uygulanır. Kanun, 180 inci maddenin beşinci fıkrası ile 196 ncı maddenin dördüncü fıkrası hükümlerini bu yasağın dışında tutmuştur.
Duruşmada hazır bulunması zorunlu kişiler
Duruşmanın sağlıklı yürüyebilmesi için bazı kişilerin hazır bulunması kanunen zorunludur. Duruşmada hükme katılacak hâkimler, Cumhuriyet savcısı ve zabıt kâtibi ile kanunun zorunlu müdafiliği kabul ettiği hâllerde müdafiin hazır bulunması şarttır. Zorunlu müdafiin mazeretsiz olarak duruşmaya gelmemesi veya duruşmayı terk etmesi hâlinde duruşmaya devam edilebilir; kanun bu durumda yargılamanın tıkanmasını önlemiştir.
Birden çok Cumhuriyet savcısı ve birden çok avukat aynı zamanda duruşmaya katılabilecekleri gibi aralarında işbölümü de yapabilirler. Bu düzenleme, özellikle kapsamlı davalarda iddia ve savunmanın birlikte yürütülmesini kolaylaştırır.
Duruşmaya ara verilmeksizin devam edilerek hüküm verilmesi esastır. Ancak zorunlu hâllerde, davanın makul sürede sonuçlandırılmasını olanaklı kılacak surette duruşmaya ara verilebilir. Kanun ayrıca, 176 ncı maddede belirlenen süreye uyulmamışsa duruşmaya ara verilmesini istemeye hakkı olduğunun sanığa hatırlatılmasını emreder.
Duruşmanın başlaması ve sanığın sorgusu
Duruşma, hazır bulunması gereken kişilerin gelip gelmediğinin saptanmasıyla başlar. Sanığın ve müdafiinin hazır bulunup bulunmadığı, çağrılmış tanık ve bilirkişilerin gelip gelmedikleri belirlenir; sanık duruşmaya bağsız olarak alınır. Mahkeme başkanı veya hâkim, duruşmanın başladığını iddianamenin kabulü kararını okuyarak açıklar. Tanıklar duruşma salonundan dışarı çıkarılır; böylece birbirlerinin beyanlarından etkilenmeleri önlenmek istenir.
Duruşmada belirli bir sıra izlenir. Önce sanığın açık kimliği saptanır, kişisel ve ekonomik durumu hakkında kendisinden bilgi alınır. Ardından iddianamede yer alan suçlamanın dayanağını oluşturan eylemler ve deliller ile suçlamanın hukuki nitelendirmesi anlatılır. Sanığa, yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanunî hakkı olduğu ve 147 nci maddede belirtilen diğer hakları bildirilir. Sanık açıklamada bulunmaya hazır olduğunu bildirdiğinde usulüne göre sorgusu yapılır.
Duruşmayı mahkeme başkanı veya hâkim yönetir, sanığı sorguya çeker ve delillerin ikame edilmesini sağlar. Duruşmanın yönetimine ilişkin bir tedbirin hukuken kabul edilemeyeceği öne sürülürse mahkeme bu hususta bir karar verir. Böylece duruşma yönetimi de denetime açık tutulmuş olur.
Sanığın yokluğunda duruşma yapılabilir mi?
Kural, hazır bulunmayan sanık hakkında duruşma yapılmamasıdır; kanunun ayrık tuttuğu hâller bunun dışındadır. Gelmemesinin geçerli nedeni olmayan sanığın zorla getirilmesine karar verilir. Buna karşılık, toplanan delillere göre mahkûmiyet, ceza verilmesine yer olmadığı ve güvenlik tedbiri dışında bir karar verilmesi gerektiği kanısına varılırsa, sanığın sorgusu yapılmamış olsa da dava yokluğunda bitirilebilir. Kanun burada sanık lehine bir istisna kurmuştur.
Suç yalnız veya birlikte adlî para cezasını veya müsadereyi gerektirmekte ise sanık gelmese bile duruşma yapılabilir; bu hâlde sanığa gönderilecek davetiyede gelmese de duruşmanın yapılacağı yazılır. Mahkemece sorgusu yapılmış olan sanık veya bu hususta sanık tarafından yetkili kılındığı hâllerde müdafii isterse, mahkeme sanığı duruşmada hazır bulunmaktan bağışık tutabilir. Sanık hazır bulunmasa da müdafi bütün oturumlarda hazır bulunmak yetkisine sahiptir.
Sanık yokluğunda yapılan duruşmada, mahkemenin karar ve işlemlerinin kendisine tebliği tarihinden itibaren bir hafta içinde eski hâle getirme isteminde bulunabilir. Ancak sanık kendi istemi üzerine duruşmadan bağışık tutulmuş veya müdafii aracılığıyla temsil edilmek yetkisini kullanmış olursa artık eski hâle getirme isteyemez. Mahkeme, sanığın hazır bulunmasına ve zorla getirme kararı veya yakalama emriyle getirilmesine her zaman karar verebilir.
Doğrudan soru yöneltme ve tercüman
Duruşmada soru sorma yetkisi yalnız hâkime ait değildir. Cumhuriyet savcısı, müdafi veya vekil sıfatıyla duruşmaya katılan avukat; sanığa, katılana, tanıklara, bilirkişilere ve duruşmaya çağrılmış diğer kişilere duruşma disiplinine uygun olarak doğrudan soru yöneltebilir. Sanık ve katılan ise mahkeme başkanı veya hâkim aracılığıyla soru yöneltebilir. Yöneltilen soruya itiraz edildiğinde, sorunun yöneltilmesinin gerekip gerekmediğine mahkeme başkanı karar verir; gerektiğinde ilgililer yeniden soru sorabilir. Heyet hâlinde görev yapan mahkemelerde heyeti oluşturan hâkimler de bu kişilere soru sorabilir.
Sanık veya mağdur, meramını anlatabilecek ölçüde Türkçe bilmiyorsa mahkeme tarafından atanan tercüman aracılığıyla duruşmadaki iddia ve savunmaya ilişkin esaslı noktalar tercüme edilir. Engelli olan sanığa veya mağdura aynı noktalar anlayabilecekleri biçimde anlatılır. Bu hükümler soruşturma evresinde dinlenen şüpheli, mağdur veya tanıklar hakkında da uygulanır; bu evrede tercümanı hâkim veya Cumhuriyet savcısı atar. Kanun, sanığın iddianamenin anlatılması ve esas hakkındaki mütalaanın verilmesi üzerine sözlü savunmasını kendisini daha iyi ifade edebileceğini beyan ettiği başka bir dilde yapabilmesine de imkân tanır; bu hâlde tercüman sanığın seçtiği kişi olur ve giderleri Devlet Hazinesince karşılanmaz.
Duruşma düzeni ve sanığın salondan çıkarılması
Duruşmanın düzeni mahkeme başkanı veya hâkim tarafından sağlanır. Düzeni bozan kişinin, savunma hakkının kullanılmasını engellememek koşuluyla salondan çıkarılması emredilir. Kişi çıkarılma sırasında direnç gösterir veya karışıklıklara neden olursa yakalanır ve hâkim veya mahkeme tarafından, avukatlar hariç, verilecek bir kararla derhâl dört güne kadar disiplin hapsine konulabilir; çocuklar hakkında disiplin hapsi uygulanmaz.
Sanık bakımından ayrı bir düzenleme vardır. Davranışları nedeniyle hazır bulunmasının duruşmanın düzenli olarak yürütülmesini tehlikeye sokacağı anlaşıldığında sanık duruşma salonundan çıkarılır. Mahkeme, sanığın duruşmada hazır bulunmasını dosyanın durumuna göre savunması bakımından zorunlu görmezse oturumu yokluğunda sürdürür ve bitirir; ancak sanığın müdafii yoksa mahkeme barodan bir müdafi görevlendirilmesini ister. Oturuma yeniden alınmasına karar verilen sanığa yokluğunda yapılan işlemler açıklanır.
Duruşma sırasında bir suç işlenirse mahkeme olayı tespit eder ve bu hususta düzenleyeceği tutanağı yetkili makama gönderir; gerek görürse failin tutuklanmasına da karar verebilir. Ayrıca sanığın yüzüne karşı suç ortaklarından birinin veya bir tanığın gerçeği söylemeyeceğinden endişe edilirse mahkeme, sorgu ve dinleme sırasında o sanığın salondan çıkarılmasına karar verebilir; sanık tekrar getirildiğinde tutanaklar okunur ve gerektiğinde içeriği anlatılır.
Delillerin ortaya konulması ve reddi
Sanığın sorguya çekilmesinden sonra delillerin ortaya konulmasına başlanır. Kanun, sanığın tebligata rağmen mazeretsiz olarak gelmemesi sebebiyle sorgusunun yapılamamış olmasının delillerin ortaya konulmasına engel olmayacağını belirtir; ortaya konulan deliller sonradan gelen sanığa bildirilir.
Ortaya konulması istenilen bir delil üç hâlde reddolunur: delil kanuna aykırı olarak elde edilmişse, delil ile ispat edilmek istenilen olayın karara etkisi yoksa ve istem sadece davayı uzatmak maksadıyla yapılmışsa. Bu üç hâl sınırlı sayıdadır; kanun delil reddini sayılan sebeplerle sınırlamıştır. Cumhuriyet savcısı ile sanık veya müdafi birlikte rıza gösterirlerse tanığın dinlenmesinden veya başka herhangi bir delilin ortaya konulmasından vazgeçilebilir.
Delilin ortaya konulması istemi, bunun veya ispat edilmek istenen olayın geç bildirilmiş olması nedeniyle reddedilemez. Kanun böylece, tarafların delil sunma hakkının zamanlamaya dayalı gerekçelerle daraltılmasını önlemek istemiştir.
Duruşmada okunan belgeler ve tanık beyanı
Duruşmada bazı belgelerin anlatılması kanunen zorunludur. Naip veya istinabe yoluyla sorgusu yapılan sanığa ait sorgu tutanakları, aynı yolla dinlenen tanığın ifade tutanakları ile muayene ve keşif tutanakları gibi delil olarak kullanılacak belgeler, adlî sicil özetleri ve sanığın kişisel ve ekonomik durumuna ilişkin belgeler duruşmada anlatılır. Sanığa veya mağdura ait kişisel verilerin yer aldığı belgelerin, açıkça istemeleri hâlinde kapalı oturumda anlatılmasına mahkemece karar verilebilir.
Doğrudanlık ilkesi tanık delilinde özel bir görünüm kazanır. Olayın delili bir tanığın açıklamalarından ibaretse, bu tanık duruşmada mutlaka dinlenir; daha önce yapılan dinleme sırasında düzenlenmiş tutanağın veya yazılı bir açıklamanın okunması dinleme yerine geçemez. Tanıklıktan çekinebilecek olan kişi duruşmada tanıklıktan çekindiğinde, önceki ifadesine ilişkin tutanak okunamaz.
Tanığın duruşmada dinlenmesinin olanaksız olduğu hâllerde tutanakların okunmasına izin verilir: tanık veya sanığın suç ortağı ölmüş, akıl hastalığına tutulmuş ya da bulunduğu yer öğrenilememişse; duruşmada hazır bulunması hastalık, malûllük veya giderilmesi olanağı bulunmayan başka bir nedenle belli olmayan bir süre için olanaklı değilse; ifadesinin önem derecesi itibarıyla tanığın duruşmada hazır bulunması gerekli sayılmıyorsa. Bu kişilerin dinlenmesi yerine daha önce düzenlenmiş tutanaklar ve kendilerinin yazmış olduğu belgeler okunabilir. Tanık bir hususu hatırlayamadığını söylerse önceki ifadesini içeren tutanağın ilgili kısmı okunarak hatırlamasına yardım edilir; duruşmadaki ifadesiyle önceki ifadesi arasında çelişki bulunduğunda evvelce alınmış ifadesi okunarak çelişki giderilmeye çalışılır. Sanığın hâkim veya mahkeme huzurunda yaptığı açıklamalar ile Cumhuriyet savcısı tarafından alınan veya müdafiinin hazır bulunduğu kolluk ifadesine ilişkin tutanaklar da aralarında çelişki bulunması hâlinde duruşmada okunabilir.
Delillerin tartışılması ve vicdani kanaat
Delillerin ortaya konulması tamamlandıktan sonra tartışma aşamasına geçilir. Suç ortağının, tanığın veya bilirkişinin dinlenmesinden ve herhangi bir belgenin okunmasından sonra bunlara karşı bir diyecekleri olup olmadığı katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine sorulur. Ortaya konulan delillerle ilgili tartışmada söz sırasıyla katılana veya vekiline, Cumhuriyet savcısına, sanığa ve müdafiine veya kanunî temsilcisine verilir. Taraflar birbirlerinin açıklamalarına cevap verebilir. Hükümden önce son söz hazır bulunan sanığa verilir.
Hâkim, kararını ancak duruşmaya getirilmiş ve huzurunda tartışılmış delillere dayandırabilir; bu deliller hâkimin vicdanî kanaatiyle serbestçe takdir edilir. Vicdani kanaat, delillerin önceden belirlenmiş bir değer ölçüsüne göre değil, hâkimin somut olaydaki kanaatine göre değerlendirilmesi anlamına gelir. Ancak bu serbestlik sınırsız değildir: yüklenen suç, hukuka uygun bir şekilde elde edilmiş her türlü delille ispat edilebilir. Hukuka aykırı elde edilen delilin reddedileceği kuralı, delil değerlendirmesinin dış sınırını oluşturur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.