İfade ve Sorgu, Müdafi
Şüphelinin ifadesinin alınmasında ve sorgusunda uyulacak kuralları, ifade özgürlüğünü ve yasak usulleri, müdafi seçimini ve zorunlu müdafiliği, müdafiin dosya inceleme ve görüşme yetkilerini ele alır.
İfade ve sorguda uyulacak hususlar
İfade alma ve sorgu, sanığın savunma hakkının merkezinde yer alır. Şüphelinin veya sanığın ifadesinin alınmasında veya sorguya çekilmesinde öncelikle kimliği saptanır ve kendisine yüklenen suç anlatılır (CMK m. 147). Şüpheli veya sanık, kimliğine ilişkin soruları doğru olarak cevaplandırmakla yükümlüdür (CMK m. 147).
İşlemin en kritik unsuru bilgilendirmedir. Kendisine müdafi seçme hakkının bulunduğu ve onun hukukî yardımından yararlanabileceği, müdafiin ifade veya sorgusunda hazır bulunabileceği bildirilir; müdafi seçecek durumda olmadığı ve bir müdafi yardımından faydalanmak istediği takdirde kendisine baro tarafından bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 147). Ayrıca yüklenen suç hakkında açıklamada bulunmamasının kanunî hakkı olduğu söylenir ve şüpheden kurtulması için somut delillerin toplanmasını isteyebileceği hatırlatılır (CMK m. 147). Bu bilgilendirmeler yapılmadan alınan ifade, savunma hakkını zedeler.
İfadenin özgürlüğü ve yasak usuller
Şüphelinin ve sanığın beyanı özgür iradesine dayanmalıdır. Bunu engelleyici nitelikte kötü davranma, işkence, ilâç verme, yorma, aldatma, cebir veya tehditte bulunma, bazı araçları kullanma gibi bedensel veya ruhsal müdahaleler yapılamaz (CMK m. 148). Kanuna aykırı bir yarar da vaat edilemez (CMK m. 148).
Yaptırım ağırdır. Yasak usullerle elde edilen ifadeler rıza ile verilmiş olsa da delil olarak değerlendirilemez (CMK m. 148). Bu mutlak bir delil yasağıdır; ilgilinin sonradan onay vermesi sonucu değiştirmez.
Müdafi hazır bulunmaksızın alınan ifade
Müdafiin varlığı, ifadenin güvenilirliğinin güvencesidir. Müdafi hazır bulunmaksızın kollukça alınan ifade, hâkim veya mahkeme huzurunda şüpheli veya sanık tarafından doğrulanmadıkça hükme esas alınamaz (CMK m. 148). Böylece kolluk ifadesi tek başına mahkûmiyete dayanak yapılamaz.
Aynı olayla ilgili yeniden ifade alma da sınırlandırılmıştır. Şüphelinin aynı olayla ilgili olarak yeniden ifadesinin alınması ihtiyacı ortaya çıktığında, bu işlem ancak Cumhuriyet savcısı tarafından yapılabilir (CMK m. 148). Kolluğun aynı olayda tekrar tekrar ifade almasının önüne geçilmiştir.
Müdafi seçimi ve müdafiin konumu
Şüpheli veya sanık, soruşturma ve kovuşturmanın her aşamasında bir veya birden fazla müdafiin yardımından yararlanabilir; kanunî temsilcisi varsa o da şüpheliye veya sanığa müdafi seçebilir (CMK m. 149). Soruşturma evresinde ifade almada en çok üç avukat hazır bulunabilir (CMK m. 149).
Müdafiin görevi engellenemez. Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında avukatın, şüpheli veya sanıkla görüşme, ifade alma veya sorgu süresince yanında olma ve hukukî yardımda bulunma hakkı engellenemez, kısıtlanamaz (CMK m. 149). Yararları birbirine uygun olan birden fazla şüpheli veya sanığın savunması aynı müdafie verilebilir (CMK m. 152).
Zorunlu müdafilik
Müdafi seçecek durumda olmayan şüpheli veya sanığa istemi hâlinde müdafi görevlendirilir. Şüpheli veya sanıktan kendisine bir müdafi seçmesi istenir; müdafi seçebilecek durumda olmadığını beyan ederse, istemi hâlinde bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 150).
Bazı hâllerde ise istem aranmaz. Müdafii bulunmayan şüpheli veya sanık çocuk, kendisini savunamayacak derecede malul veya sağır ve dilsiz ise istemi aranmaksızın bir müdafi görevlendirilir (CMK m. 150). Alt sınırı beş yıldan fazla hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada da aynı hüküm uygulanır (CMK m. 150). Bu hâllerde müdafi, soruşturma evresinde ifadeyi alan merciin veya sorguyu yapan hâkimin istemi üzerine, kovuşturma evresinde mahkemenin istemi üzerine baro tarafından görevlendirilir (CMK m. 156).
Müdafiin görevini yerine getirmemesi
Zorunlu müdafi, görevini yerine getirmezse savunmasız yargılama riski doğar. 150 nci madde hükmüne göre görevlendirilen müdafi, duruşmada hazır bulunmaz veya vakitsiz olarak duruşmadan çekilir veya görevini yerine getirmekten kaçınırsa, hâkim veya mahkeme derhâl başka bir müdafi görevlendirilmesi için gerekli işlemi yapar (CMK m. 151). Mahkeme bu durumda oturuma ara verebileceği gibi oturumun ertelenmesine de karar verebilir (CMK m. 151).
Yeni müdafiye savunma hazırlama olanağı tanınır. Yeni müdafi savunmasını hazırlamak için yeterli zaman olmadığını açıklarsa oturum ertelenir (CMK m. 151). Böylece müdafi değişikliği, savunmanın zayıflatılması için kullanılamaz.
Müdafiin dosya inceleme yetkisi
Müdafiin savunmayı hazırlayabilmesi dosyayı bilmesine bağlıdır. Müdafi, soruşturma evresinde dosya içeriğini inceleyebilir ve istediği belgelerin bir örneğini harçsız olarak alabilir (CMK m. 153).
Bu yetki sınırsız değildir. Müdafiin dosya içeriğini inceleme veya belgelerden örnek alma yetkisi, soruşturmanın amacını tehlikeye düşürebilecek ise Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim kararıyla kısıtlanabilir; bu karar ancak kanunda sayılan suçlara ilişkin yürütülen soruşturmalarda verilebilir (CMK m. 153). Kısıtlama, hâkim kararına ve sayılı suçlara bağlanarak keyfîliğe karşı korunmuştur.
Müdafi ile görüşme hakkı
Şüpheli veya sanık, vekâletname aranmaksızın müdafii ile her zaman ve konuşulanları başkalarının duyamayacağı bir ortamda görüşebilir; bu kişilerin müdafii ile yazışmaları denetime tâbi tutulamaz (CMK m. 154). Görüşmenin gizliliği, savunmanın etkinliğinin ön koşuludur.
Kanun, sınırlı bir istisna öngörür. Türk Ceza Kanununun sayılan bölümlerinde tanımlanan suçlar ve Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlar ile örgüt faaliyeti çerçevesinde işlenen uyuşturucu ve uyarıcı madde imâl ve ticareti suçları bakımından gözaltındaki şüphelinin müdafi ile görüşme hakkı Cumhuriyet savcısının istemi üzerine, hâkim kararıyla yirmidört saat süreyle kısıtlanabilir; bu zaman zarfında ifade alınamaz (CMK m. 154). İstisna dar tutulmuş ve süreyle sınırlanmıştır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.