Koruma Tedbirleri: Yakalama, Gözaltı ve Tutuklama
Yakalamanın koşullarını, yakalama emrini, gözaltına alma ve sürelerini, tutuklama nedenlerini, tutuklama kararının gerekçesini, tutukluluk sürelerini ve tutukluluğun incelenmesini ele alır.
Yakalama: koşullar ve yetki
Yakalama, kişi özgürlüğüne yönelik en kısa süreli koruma tedbiridir. Herkes, kişiye suçu işlerken rastlanması veya suçüstü bir fiilden dolayı izlenen kişinin kaçması olasılığının bulunması ya da hemen kimliğini belirleme olanağının bulunmaması hâllerinde geçici olarak yakalama yapabilir (CMK m. 90). Bu, vatandaşa tanınan sınırlı bir yakalama yetkisidir ve kişinin kolluğa teslimiyle sona erer.
Kolluk görevlilerinin yetkisi daha geniştir. Kolluk görevlileri, tutuklama kararı veya yakalama emri düzenlenmesini gerektiren ve gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde; Cumhuriyet savcısına veya âmirlerine derhâl başvurma olanağı bulunmadığı takdirde, yakalama yetkisine sahiptirler (CMK m. 90). Yakalanan kişi hakkında kolluk, kaçmasını, kendisine veya başkalarına zarar vermesini önleyecek tedbirleri alır (CMK m. 90).
Yakalama tutanağı, hakların bildirilmesi ve yakalama emri
Yakalama işlemi kayıt altına alınır. Yakalama işlemi bir tutanağa bağlanır; bu tutanağa yakalananın hangi suç nedeniyle, hangi koşullarda, hangi yer ve zamanda yakalandığı, yakalamayı kimlerin yaptığı, hangi kolluk mensubunca tespit edildiği ve haklarının tam olarak anlatıldığı açıkça yazılır (CMK m. 97). Tutanak hem denetimin hem de sonraki usul işlemlerinin dayanağıdır.
Yakalanan kişinin yakınlarına haber verilmesi de güvence altındadır. Şüpheli veya sanık yakalandığında, gözaltına alındığında veya gözaltı süresi uzatıldığında, Cumhuriyet savcısının emriyle bir yakınına veya belirlediği bir kişiye gecikmeksizin haber verilir (CMK m. 95). Yakalanan veya gözaltına alınan kişi yabancı ise, yazılı olarak karşı çıkmaması hâlinde durumu vatandaşı olduğu devletin konsolosluğuna bildirilir (CMK m. 95).
Yakalama emri, yakalamadan farklı olarak bir yargı organı kararına dayanır. Soruşturma evresinde çağrı üzerine gelmeyen veya çağrı yapılamayan şüpheli hakkında Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından yakalama emri düzenlenebilir (CMK m. 98). Kovuşturma evresinde kaçak sanık hakkında yakalama emri re'sen veya Cumhuriyet savcısının istemi üzerine hâkim veya mahkeme tarafından düzenlenir (CMK m. 98). Yakalama emri üzerine yakalanan kişi, en geç yirmi dört saat içinde yetkili hâkim veya mahkeme önüne çıkarılır (CMK m. 94).
Gözaltına alma ve gözaltı süreleri
Gözaltı, yakalanan kişinin soruşturmanın tamamlanması için kollukta tutulmasıdır. Yakalanan kişi Cumhuriyet Savcılığınca bırakılmazsa, soruşturmanın tamamlanması için gözaltına alınmasına karar verilebilir; gözaltı süresi, yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilmesi için zorunlu süre hariç, yakalama anından itibaren yirmidört saati geçemez (CMK m. 91). Yakalama yerine en yakın hâkim veya mahkemeye gönderilme için zorunlu süre ise oniki saatten fazla olamaz (CMK m. 91).
Gözaltı keyfî olamaz; iki maddi koşula bağlıdır. Gözaltına alma, bu tedbirin soruşturma yönünden zorunlu olmasına ve kişinin bir suçu işlediği şüphesini gösteren somut delillerin varlığına bağlıdır (CMK m. 91). Toplu olarak işlenen suçlarda, delillerin toplanmasındaki güçlük veya şüpheli sayısının çokluğu nedeniyle Cumhuriyet savcısı gözaltı süresinin, her defasında bir günü geçmemek üzere, üç gün süreyle uzatılmasına yazılı olarak emir verebilir (CMK m. 91).
Gözaltı yerlerinin denetimi
Gözaltına alınan kişinin tutulduğu yerler yargı denetimine açıktır. Cumhuriyet başsavcıları veya görevlendirecekleri Cumhuriyet savcıları, adlî görevlerinin gereği olarak, gözaltına alınan kişilerin bulundurulacakları nezarethaneleri, varsa ifade alma odalarını, bu kişilerin durumlarını, gözaltına alınma neden ve sürelerini, gözaltına alınma ile ilgili tüm kayıt ve işlemleri denetler; sonucunu Nezarethaneye Alınanlar Defterine kaydederler (CMK m. 92).
Nezarethanelerin işleyişi yönetmelikle ayrıntılandırılmıştır. Gözaltına alınan kişilerin bulundurulacakları nezarethanelerin maddî koşulları, bu kişinin hangi görevlinin sorumluluğuna bırakılacağı, sağlık kontrolünün nasıl yapılacağı, gözaltı işlemlerine ilişkin kayıt ve defterlerin nasıl tutulacağı yönetmelikte gösterilir (CMK m. 99). Bu düzenlemeler, gözaltının fiilî bir belirsizlik alanına dönüşmesini önler.
Tutuklama nedenleri
Tutuklama, tutukluluk süresi boyunca kişi özgürlüğünü kaldıran en ağır koruma tedbiridir. Kuvvetli suç şüphesinin varlığını gösteren somut delillerin ve bir tutuklama nedeninin bulunması hâlinde, şüpheli veya sanık hakkında tutuklama kararı verilebilir (CMK m. 100). İşin önemi, verilmesi beklenen ceza veya güvenlik tedbiri ile ölçülü olmaması hâlinde ise tutuklama kararı verilemez (CMK m. 100). Ölçülülük, tutuklamanın ikinci sınırıdır.
Kanun, tutuklama nedenlerini örneklerle gösterir. Şüpheli veya sanığın kaçması, saklanması veya kaçacağı şüphesini uyandıran somut olgular varsa ya da davranışları delilleri yok etme, gizleme veya değiştirme yahut tanık, mağdur veya başkaları üzerinde baskı yapılması girişiminde bulunma hususlarında kuvvetli şüphe oluşturuyorsa bir tutuklama nedeni var sayılabilir (CMK m. 100). Ayrıca kanunda sayılan ağır suçların işlendiği hususunda somut delillere dayanan kuvvetli şüphe sebeplerinin varlığı hâlinde de tutuklama nedeni var sayılabilir (CMK m. 100).
Tutuklama kararı ve gerekçesi
Tutuklamaya kimin karar vereceği evreye göre değişir. Soruşturma evresinde şüphelinin tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi, kovuşturma evresinde sanığın tutuklanmasına Cumhuriyet savcısının istemi üzerine veya re'sen mahkemece karar verilir (CMK m. 101). Bu istemlerde mutlaka gerekçe gösterilir ve adlî kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını belirten hukukî ve fiilî nedenlere yer verilir (CMK m. 101).
Kararın içeriği de kanunda sayılmıştır. Tutuklamaya, tutuklamanın devamına veya bir tahliye isteminin reddine ilişkin kararlarda kuvvetli suç şüphesini, tutuklama nedenlerinin varlığını, tutuklama tedbirinin ölçülü olduğunu ve adli kontrol uygulamasının yetersiz kalacağını gösteren deliller somut olgularla gerekçelendirilerek açıkça gösterilir (CMK m. 101). Kararın içeriği şüpheli veya sanığa sözlü olarak bildirilir, ayrıca bir örneği yazılmak suretiyle kendilerine verilir (CMK m. 101). Gerekçe, tutuklamanın denetlenebilirliğinin ön koşuludur.
Tutukluluk süreleri
Tutukluluk süreleri, işin niteliğine göre iki rejime ayrılmıştır. Ağır ceza mahkemesinin görevine girmeyen işlerde tutukluluk süresi en çok bir yıldır; ancak bu süre, zorunlu hâllerde gerekçeleri gösterilerek altı ay daha uzatılabilir (CMK m. 102). Ağır ceza mahkemesinin görevine giren işlerde tutukluluk süresi en çok iki yıldır; bu süre zorunlu hâllerde gerekçesi gösterilerek uzatılabilir ve uzatma süresi toplam üç yılı, kanunda sayılan ağır suçlar ile Terörle Mücadele Kanunu kapsamına giren suçlarda beş yılı geçemez (CMK m. 102).
Uzatma kararı keyfî verilemez. Bu maddede öngörülen uzatma kararları, Cumhuriyet savcısının, şüpheli veya sanık ile müdafiinin görüşleri alındıktan sonra verilir (CMK m. 102). Böylece süre uzatımı, savunmanın dinlenmesine bağlanmıştır.
Tutukluluğun incelenmesi ve salıverilme
Tutukluluk, verildiği anda donmuş bir durum değildir; sürekli denetlenir. Soruşturma evresinde şüphelinin tutukevinde bulunduğu süre içinde ve en geç otuzar günlük süreler itibarıyla tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceği hususunda, Cumhuriyet savcısının istemi üzerine sulh ceza hâkimi tarafından, şüpheli veya müdafii dinlenilmek suretiyle karar verilir (CMK m. 108). Hâkim veya mahkeme, tutukevinde bulunan sanığın tutukluluk hâlinin devamının gerekip gerekmeyeceğine her oturumda veya koşullar gerektirdiğinde oturumlar arasında ya da bu süre içinde re'sen karar verir (CMK m. 108).
Şüpheli veya sanık da salıverilmesini isteyebilir. Soruşturma ve kovuşturma evrelerinin her aşamasında şüpheli veya sanık salıverilmesini isteyebilir; tutukluluk hâlinin devamına veya salıverilmesine hâkim veya mahkemece karar verilir ve bu kararlara itiraz edilebilir (CMK m. 104). İstem üzerine merci, Cumhuriyet savcısı, şüpheli, sanık veya müdafiin görüşü alındıktan sonra üç gün içinde istemin kabulüne, reddine veya adlî kontrol uygulanmasına karar verir (CMK m. 105).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.