Muhakemenin Şartları, Görev, Yetki ve Bağlantı

Mahkemelerin görevinin belirlenmesini, görevsizlik kararını, bağlantılı davaları, yetkili mahkemeyi, yetki uyuşmazlıklarını, yetkisizlik iddiasını, davanın naklini ve muhakemenin şartları bakımından düşme ile durma kararlarını ele alır.

Görevin kanunla belirlenmesi ve re'sen görev kararı

Ceza muhakemesinde görev, hangi mahkemenin hangi davaya bakacağını gösteren kamu düzenine ilişkin bir kurumdur. Mahkemelerin görevleri kanunla belirlenir (CMK m. 3). Bu kural, kanuni hâkim güvencesinin bir uzantısıdır: mahkemelerin yetkisi idari tasarrufla daraltılıp genişletilemez.

Görev kamu düzenine ilişkin olduğundan mahkeme, görevli olup olmadığını kovuşturma evresinin her aşamasında re'sen inceleyebilir (CMK m. 4). Tarafların görev konusunda anlaşması mahkemeyi bağlamaz. Mahkemeler arasında görev uyuşmazlığı çıktığında, görevli mahkemeyi ortak yüksek görevli mahkeme belirler (CMK m. 4). Görev kurallarının bu katılığı, davaların önceden belirlenmiş ve tarafsız mahkemelerde görülmesini güvence altına alır.

Görevsizlik kararı ve sonuçları

İddianamenin kabulünden sonra, işin davayı gören mahkemenin görevini aştığı veya dışında kaldığı anlaşılırsa mahkeme bir kararla işi görevli mahkemeye gönderir (CMK m. 5). Adli yargı içerisindeki mahkemeler bakımından verilen görevsizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (CMK m. 5).

Ancak kanun, suçun hukuki niteliğinin değişmesini görevsizlik için yeterli görmez. Duruşmada suçun hukuki niteliğinin değiştiğinden bahisle görevsizlik kararı verilerek dosya alt dereceli mahkemeye gönderilemez (CMK m. 6). Bu yasak, yargılamanın sürüncemede kalmasını ve sanığın sürekli yeni mahkemelerde yargılanmasını önler. Görevli olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemler ise kural olarak hükümsüzdür; yalnız yenilenmesi mümkün olmayan işlemler bu hükmün dışındadır (CMK m. 7).

Bağlantı kavramı ve bağlantılı davalar

Bağlantı, birden çok suç veya sanığın aynı muhakemede birlikte ele alınmasını sağlayan kurumdur. Bir kişi birden fazla suçtan sanık olur veya bir suçta her ne sıfatla olursa olsun birden fazla sanık bulunursa bağlantı var sayılır (CMK m. 8). Suçun işlenmesinden sonra suçluyu kayırma, suç delillerini yok etme, gizleme veya değiştirme fiilleri de bağlantılı suç sayılır (CMK m. 8).

Bağlantı, davaların birleştirilmesine imkân verir. Bağlantılı suçlardan her biri değişik mahkemelerin görevine giriyorsa, bunlar hakkında birleştirilmek suretiyle yüksek görevli mahkemede dava açılabilir (CMK m. 9). Kovuşturma evresinin her aşamasında, bağlantılı ceza davalarının birleştirilmesine veya ayrılmasına yüksek görevli mahkemece karar verilebilir; birleştirilen davalarda bu davaları gören mahkemenin tabi olduğu yargılama usulü uygulanır (CMK m. 10). Mahkeme, aradaki bağlantı kanunda gösterilen türden olmasa bile, birlikte bakmak ve hükme bağlamak üzere davaların birleştirilmesine karar verebilir (CMK m. 11).

Yetkili mahkeme: suçun işlendiği yer

Yetki, aynı görev derecesindeki mahkemelerden hangisinin davaya bakacağını belirler. Davaya bakmak yetkisi, kural olarak suçun işlendiği yer mahkemesine aittir (CMK m. 12). Bu kural, delillere ve olay yerine en yakın mahkemenin davayı görmesini sağlar.

Kanun, suçun işlendiği yerin özel niteliğine göre ek kurallar getirir. Teşebbüste son icra hareketinin yapıldığı, kesintisiz suçlarda kesintinin gerçekleştiği ve zincirleme suçlarda son suçun işlendiği yer mahkemesi yetkilidir (CMK m. 12). Suç ülkede yayımlanan bir basılı eserle işlenmişse yetki, eserin yayım merkezi olan yer mahkemesine aittir (CMK m. 12). Görsel veya işitsel yayınlarda da aynı hüküm uygulanır (CMK m. 12). Bu düzenlemeler, yayın yoluyla işlenen suçlarda yetkinin dağılmasını ve belirsizleşmesini önler.

Yetkinin belirlenemediği hâller ve taşıtlarda işlenen suçlar

Suçun işlendiği yer belli değilse, şüpheli veya sanığın yakalandığı yer, yakalanmamışsa yerleşim yeri mahkemesi yetkilidir (CMK m. 13). Şüpheli veya sanığın Türkiye'de yerleşim yeri yoksa Türkiye'de en son adresinin bulunduğu yer mahkemesi; bu da belirlenemiyorsa ilk usul işleminin yapıldığı yer mahkemesi yetkilidir (CMK m. 13). Böylece hiçbir durumda "yetkili mahkeme yok" sonucu doğmaz.

Taşıtlarda işlenen suçlar bakımından da özel kurallar vardır. Suç, Türk bayrağını taşıma yetkisine sahip bir gemide veya böyle bir taşıt Türkiye dışında iken işlenmişse, geminin ilk uğradığı Türk limanında veya bağlama limanında bulunan mahkeme yetkilidir (CMK m. 15). Aynı hüküm Türk bayrağını taşıma hakkına sahip hava taşıtları ile demiryolu taşıtları hakkında da uygulanır (CMK m. 15). Ülke içerisinde deniz, hava veya demiryolu taşıtlarında ya da bu taşıtlarla işlenen suçlarda, bunların ilk ulaştığı yer mahkemesi de yetkilidir (CMK m. 15).

Yetki uyuşmazlıkları, yetkisizlik iddiası ve davanın nakli

Bağlantılı ceza davaları, yetkili mahkemelerden herhangi birisinde birleştirilerek görülebilir (CMK m. 16). Birkaç hâkim veya mahkeme arasında olumlu veya olumsuz yetki uyuşmazlığı çıkarsa, ortak yüksek görevli mahkeme yetkili hâkim veya mahkemeyi belirler (CMK m. 17).

Sanık, yetkisizlik iddiasını ilk derece mahkemelerinde duruşmada sorgusundan, bölge adliye mahkemelerinde incelemenin başlamasından ve duruşmalı işlerde inceleme raporunun okunmasından önce bildirir (CMK m. 18). Bu aşamalardan sonra yetkisizlik iddiasında bulunulamayacağı gibi mahkemeler de bu hususta re'sen karar veremez (CMK m. 18). Yetkisizlik kararlarına karşı itiraz yoluna gidilebilir (CMK m. 18).

Yetkili hâkim veya mahkeme hukuki ya da fiilî sebeplerle görevini yerine getiremeyecek hâlde bulunursa, yüksek görevli mahkeme davanın başka yerde bulunan aynı derecede bir mahkemeye nakline karar verir (CMK m. 19). Kovuşturmanın görevli ve yetkili mahkemenin bulunduğu yerde yapılması kamu güvenliği için tehlikeli olursa, davanın naklini Adalet Bakanı Yargıtaydan ister (CMK m. 19). Yetkili olmayan hâkim veya mahkemece yapılan işlemler ise sadece yetkisizlik nedeniyle hükümsüz sayılmaz (CMK m. 20); bu, usul ekonomisini ve delillerin korunmasını sağlar.

Muhakemenin şartları: düşme ve durma kararları

Muhakemenin yürütülebilmesi bazı şartların varlığına bağlıdır. Türk Ceza Kanununda öngörülen düşme sebeplerinin varlığı ya da soruşturma veya kovuşturma şartının gerçekleşmeyeceğinin anlaşılması hâllerinde davanın düşmesine karar verilir (CMK m. 223). Buna karşılık soruşturmanın veya kovuşturmanın yapılması şarta bağlı tutulmuş olup da şartın henüz gerçekleşmediği anlaşılırsa, gerçekleşmesini beklemek üzere durma kararı verilir; bu karara itiraz edilebilir (CMK m. 223).

Kanun, usul ekonomisini koruyan bir sınır da getirir: derhâl beraat kararı verilebilecek hâllerde durma, düşme veya ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez (CMK m. 223). Böylece sanığın beraat edeceği açık olan bir dosyada, şarta bağlı nedenlerle yargılamanın askıda bırakılması engellenir. Adli yargı dışındaki bir yargı merciine yönelik görevsizlik kararı ise kanun yolu bakımından hüküm sayılır (CMK m. 223).

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.