Özel Muhakeme Usulleri

Genel yargılama usulünden ayrılan gaip ve kaçak sanığın yargılanması, tüzel kişilerin temsili, seri muhakeme ve basit yargılama usulleri bu konunun başlıklarıdır.

Özel muhakeme usullerine neden ihtiyaç duyulur?

Ceza muhakemesinin genel usulü, sanığın duruşmada hazır bulunması ve delillerin duruşmada tartışılması üzerine kuruludur. Ancak bazı durumlarda sanığa ulaşılamaz veya uyuşmazlık basit ve hızlı biçimde çözülebilir. Kanun bu hâller için özel usuller öngörür. Özel usuller, genel usulün yerine geçmez; yalnız kanunun açıkça belirlediği hâllerde ve sınırlar içinde uygulanır.

Bu usullerin ortak noktası, muhakeme ekonomisi ile savunma hakkı arasında denge kurmalarıdır. Sanığın yokluğunda verilebilecek kararlar sınırlandırılır, yazılı savunmaya imkân tanınır, kabul edilen usulün sonuçları önceden bildirilir. Hangi usulün uygulanacağı keyfî biçimde değil, kanunun saydığı suç tipleri ve koşullarla belirlenir.

Gaip sanık kimdir ve nasıl yargılanır?

Bulunduğu yer bilinmeyen veya yurt dışında bulunup da yetkili mahkeme önüne getirilemeyen ya da getirilmesi uygun bulunmayan sanık gaip sayılır. Gaip hakkında duruşma açılmaz; mahkeme yalnız delillerin ele geçirilmesi veya korunması amacıyla gerekli işlemleri yapar. Bu işlemler naip hâkim veya istinabe olunan mahkeme aracılığıyla da yapılabilir.

İşlemler sırasında sanığın müdafii, kanunî temsilcisi veya eşi hazır bulunabilir. Gerektiğinde mahkeme barodan bir müdafi görevlendirilmesini ister. Böylece sanığın yokluğunda delillerin korunması sağlanırken savunma menfaati de gözetilmiş olur. Gaip hakkında doğrudan mahkûmiyet hükmü kurulması, duruşmanın yapılmaması nedeniyle mümkün değildir.

Gaibe ihtar ve güvence belgesi

Adresi bilinmeyen gaibe, mahkeme önüne gelmesi veya adresini bildirmesi hususları uygun bir iletişim aracıyla ihtar edilir. Bu ihtar, sanığın muhakemeden haberdar olmasını ve savunma hazırlamasını kolaylaştırmaya yöneliktir.

Mahkeme, gaip sanık hakkında duruşmaya gelmesi hâlinde tutuklanmayacağı hususunda bir güvence belgesi verebilir ve bu güvenceyi koşullara bağlayabilir. Güvence belgesi, sanığın kendiliğinden gelmesini teşvik eden bir araçtır. Ancak sanık hapis cezasıyla mahkûm olur, kaçmak hazırlığında bulunur veya belgenin bağlı olduğu koşullara uymazsa belgenin hükmü kalmaz.

Kaçak sanık ve kaçaklık kararı

Hakkındaki soruşturmanın veya kovuşturmanın sonuçsuz kalmasını sağlamak amacıyla yurt içinde saklanan veya yabancı ülkede bulunan ve bu nedenle Cumhuriyet savcısı ya da mahkemece kendisine ulaşılamayan kişiye kaçak denir. Gaip ile kaçak arasındaki fark, kaçakta saklanma veya ulaşılamama iradesinin bulunmasıdır.

Kaçaklık kararı usule bağlanmıştır. Yetkili Cumhuriyet savcısı veya mahkemece usulüne göre yapılan tebligata uymama nedeniyle verilen zorla getirme kararı da yerine getirilemezse, çağrının gazete ile ve bilinen konutun kapısına asılmak suretiyle ilânına karar verilir. İlanda, on beş gün içinde gelinmediği takdirde kanunda gösterilen tedbirlere hükmedilebileceği açıklanır. Bu işlemlerin tutanakla saptanmasından itibaren on beş gün içinde başvurmayan şüpheli veya sanığın kaçak olduğuna karar verilir.

Kaçak sanığın yargılanması ve zorlama amaçlı elkoyma

Kaçak sanık hakkında kovuşturma yapılabilir. Ancak daha önce sorgusu yapılmamışsa mahkûmiyet ve ceza verilmesine yer olmadığı kararı verilemez. Güvenlik tedbirine karar verilmesi hâlinde kaçak sanık veya müdafii, savunma hakkının kullanılmak istendiğini belirterek yargılamanın yenilenmesini talep edebilir. Duruşma yapılan hâllerde kaçak sanığın müdafii yoksa mahkeme barodan avukat görevlendirilmesini ister.

Kaçağın Cumhuriyet savcısına başvurmasını veya duruşmaya gelmesini sağlamak amacıyla Türkiye'de bulunan mallarına, hak ve alacaklarına amaçla orantılı olarak sulh ceza hâkimi veya mahkeme kararıyla elkonulabilir; gerektiğinde idaresi için kayyım atanır. Bu tedbir yalnız kanunda sayılan ağır suçlar bakımından uygulanır. Kaçak yakalandığında veya kendiliğinden gelerek teslim olduğunda elkoymanın kaldırılmasına karar verilir. Sulh ceza hâkimi veya mahkeme, kaçağın bakmakla yükümlü olduğu yakınlarının yoksulluğa düşebileceğini saptarsa, elkonulan malvarlığından sosyal durumlarıyla orantılı yardım yapılmasına izin verir.

Tüzel kişilerin muhakemede temsili

Bir tüzel kişinin faaliyeti çerçevesinde işlenen suçlardan dolayı yapılan soruşturma ve kovuşturmada tüzel kişinin organ veya temsilcisi, katılan veya savunma makamı yanında yer alan sıfatıyla duruşmaya kabul edilir. Tüzel kişinin organ veya temsilcisi, kanunun katılana veya sanığa sağladığı haklardan yararlanır.

Bu hüküm, sanığın aynı zamanda tüzel kişinin organ veya temsilcisi sıfatını taşıması hâlinde uygulanmaz. Çünkü bu durumda kişi zaten sanık olarak muhakemede bulunmaktadır; ayrıca temsilci sıfatıyla ikinci bir konum verilmesi çelişki yaratır. Tüzel kişilerin ceza sorumluluğuna ilişkin maddî hükümler Türk Ceza Kanununda düzenlenmiştir; buradaki hüküm ise usule ilişkin temsili düzenler.

Seri muhakeme usulü: kapsam ve kabul

Seri muhakeme, soruşturma evresi sonunda kanunda sayılan belirli suçlarda uygulanan, savcının belirlediği yaptırımın şüpheli tarafından kabulüne dayanan bir usuldür. Kamu davasının açılmasının ertelenmesine karar verilmediği takdirde uygulanır. Kapsamdaki suçlar arasında hakkı olmayan yere tecavüz, genel güvenliğin kasten tehlikeye sokulması, trafik güvenliğini tehlikeye sokma, gürültüye neden olma, mühür bozma ve başkasına ait kimlik bilgilerinin kullanılması gibi suçlar yer alır.

Cumhuriyet savcısı veya kolluk görevlileri şüpheliyi usul hakkında bilgilendirir. Savcı usulün uygulanmasını şüpheliye teklif eder ve şüpheli müdafii huzurunda teklifi kabul ederse usul uygulanır. Suçun iştirak hâlinde işlenmesi durumunda şüphelilerden birinin usulü kabul etmemesi hâlinde seri muhakeme uygulanmaz. Usul, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde uygulanmaz. Kapsama giren suçun kapsam dışı başka bir suçla birlikte işlenmesi hâlinde de uygulanmaz.

Seri muhakemede yaptırım ve itiraz

Savcı, Türk Ceza Kanununun 61 inci maddesindeki hususları gözeterek suçun kanuni tanımındaki alt ve üst sınır arasında temel cezayı belirler; koşulları varsa zincirleme suça ilişkin hükümleri uyguladıktan sonra belirlenen cezadan yarı oranında indirim yaparak yaptırımı tespit eder. Belirlenen hapis cezası koşulları varsa seçenek yaptırımlara çevrilebilir veya ertelenebilir.

Savcı, usulün uygulanmasını yazılı olarak görevli mahkemeden talep eder. Mahkeme şüpheliyi müdafii huzurunda dinledikten sonra koşulların gerçekleştiği, eylemin kapsamda olduğu ve delillere göre mahkûmiyet gerektiği kanaatine varırsa talep yazısında belirtilen yaptırımdan daha ağır olmamak üzere hüküm kurar; aksi hâlde talebi reddeder ve dosyayı genel hükümlere göre sonuçlandırılmak üzere Cumhuriyet başsavcılığına gönderir. Mazeretsiz olarak mahkemeye gelmeyen şüpheli usulden vazgeçmiş sayılır. Mahkemece kurulan hükme itiraz edilebilir; itiraz mercii, itirazı kanunun aradığı şartlar yönünden inceler. Usulün sonuçlanamaması hâlinde şüphelinin kabul beyanı sonraki işlemlerde delil olarak kullanılamaz.

Basit yargılama usulü

Asliye ceza mahkemesi, iddianamenin kabulünden sonra adlî para cezasını ve/veya üst sınırı iki yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlarda basit yargılama usulünün uygulanmasına karar verebilir. Duruşma günü belirlendikten sonra bu usul uygulanamaz. Usulün uygulanmasına karar verilirse iddianame sanık, mağdur ve şikâyetçiye tebliğ edilerek beyan ve savunmalarını iki hafta içinde yazılı olarak bildirmeleri istenir; tebligatta duruşma yapılmaksızın hüküm verilebileceği de belirtilir.

Süre dolduktan sonra mahkeme duruşma yapmaksızın ve Cumhuriyet savcısının görüşünü almaksızın karar verebilir; mahkûmiyet hâlinde sonuç ceza dörtte bir oranında indirilir. Mahkeme gerekli görürse hüküm verilinceye kadar her aşamada duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam edebilir. Usul, yaş küçüklüğü ve akıl hastalığı hâllerinde; izne ya da talebe bağlı suçlarda; kapsama giren suçun kapsam dışı başka bir suçla birlikte işlenmesi hâlinde uygulanmaz.

Basit yargılamada itiraz

Basit yargılama usulüyle verilen hükümlere karşı itiraz edilebilir; süresi içinde itiraz edilmeyen hükümler kesinleşir. İtiraz üzerine hükmü veren mahkeme dosyayı, o yerde birden fazla asliye ceza mahkemesi varsa tevzi kriterlerine göre belirlenen asliye ceza mahkemesine gönderir; bu mahkeme duruşma açarak genel hükümlere göre yargılamaya devam eder. Tek asliye ceza mahkemesi bulunan yerlerde ise kanunun belirlediği hâkim duruşmayı açar.

Taraflar gelmese bile duruşma yapılır ve yokluklarında hüküm verilebilir; davetiyede bu husus yazılır. Duruşmadan önce itirazdan vazgeçilirse duruşma yapılmaz ve itiraz edilmemiş sayılır. Mahkeme, itiraz üzerine hüküm verirken basit yargılama usulüne göre verilen hükümle bağlı değildir; ancak itiraz sanık dışındaki kişilerce yapılmışsa basit yargılamadaki indirim uygulanır. Bu hükümlere karşı genel hükümlere göre kanun yoluna başvurulabilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.