Soruşturma Evresi

Soruşturmanın başlamasını, gizliliğini, ihbar ve şikâyeti, adlî kolluğun konumunu, sulh ceza hâkiminin soruşturmadaki rolünü, tutanak düzenini, kovuşturmaya yer olmadığı kararını ve buna itirazı ele alır.

Soruşturmanın başlaması ve Cumhuriyet savcısının görevi

Soruşturma, suç şüphesinin öğrenilmesiyle kendiliğinden başlar. Cumhuriyet savcısı, ihbar veya başka bir suretle bir suçun işlendiği izlenimini veren bir hâli öğrenir öğrenmez kamu davasını açmaya yer olup olmadığına karar vermek üzere hemen işin gerçeğini araştırmaya başlar (CMK m. 160). Savcının takdirine bırakılmış bir bekleme süresi yoktur.

Savcı yalnız isnadı değil, lehe delilleri de toplamakla yükümlüdür. Cumhuriyet savcısı, maddî gerçeğin araştırılması ve adil bir yargılamanın yapılabilmesi için, emrindeki adlî kolluk görevlileri marifetiyle, şüphelinin lehine ve aleyhine olan delilleri toplayarak muhafaza altına almakla ve şüphelinin haklarını korumakla yükümlüdür (CMK m. 160). Bu hüküm, soruşturmanın tarafsızlığının kanuni dayanağıdır.

Soruşturmanın gizliliği

Soruşturma evresi kural olarak gizlidir. Kanunun başka hüküm koyduğu hâller saklı kalmak ve savunma haklarına zarar vermemek koşuluyla soruşturma evresindeki usul işlemleri gizlidir (CMK m. 157). Gizlilik, soruşturmanın sağlıklı yürütülmesini ve masumiyet karinesini korur.

Gizlilik mutlak değildir; iki sınırla çevrilmiştir. Kanunun açıkça izin verdiği hâllerde ve savunma haklarını zedelememek kaydıyla delil paylaşımı mümkündür. Bu nedenle gizlilik, müdafiin dosya inceleme hakkını ortadan kaldırmaz; o hak da kanunda ayrıca ve sınırlı biçimde kısıtlanabilir.

İhbar ve şikâyet

Soruşturmanın tipik başlangıcı ihbar veya şikâyettir. Suça ilişkin ihbar veya şikâyet, Cumhuriyet Başsavcılığına veya kolluk makamlarına yapılabilir (CMK m. 158). Valilik veya kaymakamlığa ya da mahkemeye yapılan ihbar veya şikâyet ilgili Cumhuriyet Başsavcılığına gönderilir (CMK m. 158).

Şekil serbestisi vardır. İhbar veya şikâyet yazılı veya tutanağa geçirilmek üzere sözlü olarak yapılabilir (CMK m. 158). Ancak her ihbar soruşturma açılmasını gerektirmez; ihbar ve şikâyet konusu fiilin suç oluşturmadığının herhangi bir araştırma yapılmasını gerektirmeksizin açıkça anlaşılması veya ihbar ve şikâyetin soyut ve genel nitelikte olması durumunda soruşturma yapılmasına yer olmadığına karar verilir (CMK m. 158).

Adlî kolluk ve Cumhuriyet savcısının emirleri

Soruşturmanın yürütücüsü savcı, saha görevlisi adlî kolluktur. Soruşturma işlemleri, Cumhuriyet savcısının emir ve talimatları doğrultusunda öncelikle adlî kolluğa yaptırılır; adlî kolluk görevlileri Cumhuriyet savcısının adlî görevlere ilişkin emirlerini yerine getirir (CMK m. 164). Adlî kolluk görevlileri, elkoydukları olayları, yakalanan kişiler ile uygulanan tedbirleri emrinde çalıştıkları Cumhuriyet savcısına derhâl bildirmek ve bu Cumhuriyet savcısının adliyeye ilişkin bütün emirlerini gecikmeksizin yerine getirmekle yükümlüdür (CMK m. 161).

Savcı, her türlü araştırmayı yapabilir ve kamu görevlilerinden bilgi isteyebilir. Cumhuriyet savcısı, doğrudan doğruya veya emrindeki adlî kolluk görevlileri aracılığı ile her türlü araştırmayı yapabilir; bütün kamu görevlilerinden her türlü bilgiyi isteyebilir (CMK m. 161). Emirler kural olarak yazılıdır; acele hâllerde sözlü verilen emir en kısa sürede yazılı olarak da bildirilir (CMK m. 161).

Hâkime başvuru ve sulh ceza hâkiminin rolü

Soruşturmada hâkim kararı gereken işlemler için savcı sulh ceza hâkimine başvurur. Cumhuriyet savcısı, ancak hâkim tarafından yapılabilecek olan bir soruşturma işlemine gerek görürse, istemlerini bu işlemin yapılacağı yerin sulh ceza hâkimine bildirir; sulh ceza hâkimi istenilen işlem hakkında kanuna uygun olup olmadığını inceleyerek karar verir ve gereğini yerine getirir (CMK m. 162). Bu inceleme, hâkim kararına bağlı tedbirlerin denetim işlevini görür.

Sulh ceza hâkimi istisnaen soruşturmayı bizzat da yürütebilir. Suçüstü hâli ile gecikmesinde sakınca bulunan hâllerde, Cumhuriyet savcısına erişilemiyorsa veya olay genişliği itibarıyla Cumhuriyet savcısının iş gücünü aşıyorsa, sulh ceza hâkimi de bütün soruşturma işlemlerini yapabilir (CMK m. 163). Kolluk âmir ve memurları, sulh ceza hâkimi tarafından emredilen tedbirleri alır ve araştırmaları yerine getirir (CMK m. 163).

Soruşturma işlemlerinin tutanağa bağlanması

Soruşturma, sözlü bir süreç değildir; her işlem kayda geçer. Her soruşturma işlemi tutanağa bağlanır; tutanak, adlî kolluk görevlisi, Cumhuriyet savcısı veya sulh ceza hâkimi ile hazır bulunan zabıt kâtibi tarafından imza edilir (CMK m. 169). Müdafi veya vekil sıfatıyla hazır bulunduğu işlemlerle ilgili tutanakta avukatın isim ve imzasına da yer verilir (CMK m. 169).

Tutanağın içeriği ayrıntılıdır. Tutanak, işlemin yapıldığı yeri, tarihini, başlama ve bitiş saatini ve işleme katılan veya ilgisi bulunan kimselerin isimlerini içerir (CMK m. 169). İşlemde hazır bulunan ilgililerce onanmak üzere tutanağın kendilerini ilgilendiren kısımları okunur veya okumaları için kendilerine verilir (CMK m. 169).

Kovuşturmaya yer olmadığı kararı

Soruşturma her zaman iddianameyle sonuçlanmaz. Cumhuriyet savcısı, soruşturma evresi sonunda, kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak delil elde edilememesi veya kovuşturma olanağının bulunmaması hâllerinde kovuşturmaya yer olmadığına karar verir (CMK m. 172). Bu karar, suçtan zarar gören ile önceden ifadesi alınmış veya sorguya çekilmiş şüpheliye bildirilir ve kararda itiraz hakkı, süresi ve mercii gösterilir (CMK m. 172).

Karar, kesin ve tartışmasız değildir. Kovuşturmaya yer olmadığına dair karar verildikten sonra kamu davasının açılması için yeterli şüphe oluşturacak yeni delil elde edilmedikçe ve bu hususta sulh ceza hâkimliğince bir karar verilmedikçe, aynı fiilden dolayı kamu davası açılamaz (CMK m. 172). Yeni delil, kapıyı yeniden aralar.

Kamu davasının açılmasının ertelenmesi ve itiraz

Kanun, savcıya sınırlı bir erteleme yetkisi tanır. Uzlaştırma ve önödeme kapsamındaki suçlar hariç olmak üzere, Cumhuriyet savcısı, üst sınırı üç yıl veya daha az süreli hapis cezasını gerektiren suçlardan dolayı, yeterli şüphenin varlığına rağmen, kamu davasının açılmasının beş yıl süre ile ertelenmesine karar verebilir (CMK m. 171). Suçtan zarar gören veya şüpheli bu karara itiraz edebilir (CMK m. 171).

Kovuşturmaya yer olmadığı kararına itiraz yolu da açıktır. Suçtan zarar gören, kovuşturmaya yer olmadığına dair kararın kendisine tebliğ edildiği tarihten itibaren iki hafta içinde, bu kararı veren Cumhuriyet savcısının yargı çevresinde görev yaptığı ağır ceza mahkemesinin bulunduğu yerdeki sulh ceza hâkimliğine itiraz edebilir (CMK m. 173). Sulh ceza hâkimliği istemi yerinde bulursa, Cumhuriyet savcısı iddianame düzenleyerek mahkemeye verir (CMK m. 173). Bu mekanizma, savcının takdirini yargı denetimine açar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.