İrtifak Hakları
Taşınmaz lehine irtifakı, intifa hakkını, oturma hakkını ve üst hakkını; kuruluş, kapsam ve sona erme yönleriyle açıklar.
Taşınmaz lehine irtifak hakkı
İrtifak hakları, sınırlı aynî hakların en geniş grubudur ve malike ait yetkilerin bir kısmını başkasına verir. TMK m. 779’a göre taşınmaz lehine irtifak hakkı, bir taşınmaz üzerinde diğer bir taşınmaz lehine konulmuş bir yük olup, yüklü taşınmazın malikini mülkiyet hakkının sağladığı bazı yetkileri kullanmaktan kaçınmaya veya yararlanan taşınmaz malikinin yüklü taşınmazı belirli şekilde kullanmasına katlanmaya mecbur kılar. Bu tanım, irtifakın iki temel görünümünü ortaya koyar: katlanma (geçit, su akıtma) ve kaçınma (komşu taşınmazın manzarasını kapatmama). Kanun, yapma borçlarının irtifaka başlı başına konu olamayacağını, ancak yan edim olarak bağlanabileceğini belirtir. m. 780 uyarınca irtifak hakkının kurulması için tapu kütüğüne tescil şarttır; m. 781 ise kuruluş sözleşmesinin resmî şekilde düzenlenmesini geçerlilik koşulu yapar. Malik, kendisine ait iki taşınmazdan biri üzerinde diğerinin lehine de irtifak kurabilir (m. 782).
İrtifakın kapsamı ve kullanılması
İrtifak hakkının sınırları, öncelikle tescile göre belirlenir. m. 786’ya göre irtifak hakkı sahibi, hakkının korunması ve kullanılması için gerekli önlemleri alabilir; ancak hakkını yüklü taşınmazın malikine en az zarar verecek biçimde kullanmak zorundadır. Yüklü taşınmazın maliki de irtifakın kullanılmasını engelleyecek veya zorlaştıracak davranışlarda bulunamaz. m. 787’ye göre irtifaktan doğan yetki ve yükümlülükleri açıkça belirlediği ölçüde tescil, kapsamı belirlemede esas oluşturur; tescilden açıkça anlaşılmayan hâllerde kapsam, tescilin sınırları içinde, kazanılma sebebine veya uzun süreden beri davasız ve iyiniyetle kullanılış biçimine göre belirlenir. m. 788 önemli bir sınır getirir: Yararlanan taşınmazın ihtiyaçlarındaki değişiklik, yüklü taşınmazın irtifaktan doğan yükünü ağırlaştıramaz. Bakım giderleri bakımından m. 790, irtifakın kullanılması için gerekli tesislerin bakımını kural olarak yararlanan taşınmaz malikine yükler; tesisler yüklü taşınmaza da yararlıysa giderlere her iki malik yararları oranında katılır.
İrtifak hakkının sona ermesi
İrtifak hakkı çeşitli sebeplerle sona erer. m. 783’e göre irtifak hakkı, tescilin terkini veya yüklü ya da yararlanan taşınmazın yok olmasıyla sona erer. m. 784, yüklü ve yararlanan taşınmazlara aynı kimsenin malik olması hâlinde bu kişinin irtifakı terkin ettirebileceğini; terkin edilmedikçe irtifakın aynî hak olarak varlığını sürdüreceğini belirtir. Bu hüküm, birleşme hâlinde hakkın kendiliğinden sona ermediğini gösterir. m. 785 ise malike önemli bir imkân tanır: Lehine irtifak kurulan taşınmaz için bu hakkın sağladığı hiçbir yarar kalmamışsa, yüklü taşınmazın maliki hakkın terkinini isteyebilir; yüküne oranla çok az yarar sağlayan bir irtifakın bedel karşılığında kısmen veya tamamen terkini de istenebilir. Bu düzenleme, irtifakın sürekli bir yük hâline gelmesini önler ve yüklü taşınmaz malikinin menfaatini korur.
İntifa hakkı: konusu ve kuruluşu
İntifa hakkı, sınırlı aynî haklar içinde en geniş yararlanma yetkisi veren haktır. m. 794’e göre intifa hakkı taşınırlar, taşınmazlar, haklar veya bir malvarlığı üzerinde kurulabilir; aksine düzenleme olmadıkça bu hak sahibine konusu üzerinde tam yararlanma yetkisi sağlar. Bu genişlik, intifayı irtifaktan ayırır: İrtifak sınırlı ve belirli bir kullanım sağlarken, intifa hakkın konusundan bütünüyle yararlanma imkânı verir; ancak tasarruf yetkisi vermez. m. 795’e göre intifa hakkı taşınırlarda zilyetliğin devri, alacaklarda alacağın devri, taşınmazlarda tapu kütüğüne tescil ile kurulur. Taşınmaz üzerindeki yasal intifa hakkı tapu kütüğüne tescil edilmemiş olsa bile durumu bilenlere karşı ileri sürülebilir; tescil edilmişse herkese karşı ileri sürülebilir. İntifa hakkı, kural olarak hak sahibinin ölümüne kadar sürer ve mirasçılara geçmez.
İntifa hakkının hükümleri
İntifa hakkı sahibi, malı zilyetliğinde bulundurma, yönetme, kullanma ve ondan yararlanma yetkilerine sahiptir; bu yetkileri kullanırken iyi bir yönetici gibi özen göstermek zorundadır (m. 803). İntifa süresi içinde olgunlaşan doğal ürünler intifa hakkı sahibine aittir (m. 804). Buna karşılık intifa hakkı sahibinin yükümlülükleri de vardır: m. 812’ye göre malın muhafazası ve olağan bakımı için gerekli onarım ve yenilemeleri yapmakla yükümlüdür; malın muhafazası daha önemli işlerin yapılmasını gerektiriyorsa durumu malike bildirmek ve bunların gerçekleştirilmesine izin vermek zorundadır. m. 813 uyarınca malın olağan bakım ve işletme giderleri, güvencesini oluşturduğu borçların faizleri, vergi ve resimleri intifa süresince intifa hakkı sahibine aittir; diğer bütün yükümlülükler malike aittir. İntifa hakkı sahibi, hakkın kullanılmasını kural olarak başkasına devredebilir; bu takdirde malik haklarını devralana karşı doğrudan ileri sürebilir (m. 806).
İntifa hakkının sona ermesi
İntifa hakkı, konusunun niteliğine uygun sona erme sebeplerine tabidir. m. 796’ya göre intifa hakkı, konusunun tamamen yok olması ve taşınmazlarda tescilin terkini; yasal intifa hakkı, sebebinin ortadan kalkması ile sona erer. Sürenin dolması, hak sahibinin vazgeçmesi ya da ölümü gibi diğer sebepler, taşınmazlarda malike terkini isteme yetkisi verir. m. 797 süre bakımından temel kuralı koyar: İntifa hakkı gerçek kişilerde hak sahibinin ölümü; tüzel kişilerde kararlaştırılan sürenin dolması, süre kararlaştırılmamışsa kişiliğin ortadan kalkmasıyla sona erer. Tüzel kişilerin intifa hakkı en çok yüz yıl devam edebilir. m. 798’e göre malik, yararlanılamayacak derecede harap olan intifa konusu malı yararlanılacak hâle getirmekle yükümlü değildir; getirirse intifa hakkı yeniden kurulmuş olur. Sigorta ve kamulaştırma gibi durumlarda intifa hakkı, hakkın konusu yerine geçen karşılık üzerinde devam eder. Hakkın sona ermesiyle hak sahibi malı malike geri vermekle yükümlüdür (m. 799).
Oturma hakkı
Oturma hakkı, intifa hakkının özel bir görünümüdür ve kişiye sıkı sıkıya bağlıdır. m. 823’e göre oturma hakkı, bir binadan veya onun bir bölümünden konut olarak yararlanma yetkisi verir. Oturma hakkı başkasına devredilemez ve mirasçılara geçmez. Kanunda aksine hüküm bulunmadıkça intifa hakkına ilişkin hükümler oturma hakkına da uygulanır. m. 824’e göre oturma hakkının kapsamı, genel olarak hak sahibinin kişisel ihtiyaçlarına göre belirlenir; hak sahibi, hakkın şahsına özgülendiği açıkça belirtilmedikçe bina veya bölümünde ailesi ve ev halkı ile birlikte oturabilir. Binanın bir bölümü üzerinde oturma hakkına sahip olan kimse, ortaklaşa kullanmaya özgülenen yerlerden de yararlanabilir. Giderler bakımından m. 825, oturma hakkı binanın veya bölümünün tamamından yararlanma yetkisi veriyorsa muhafaza ve olağan bakım için gerekli onarım ve yenileme giderlerinin oturma hakkı sahibine ait olacağını; bina malikle birlikte kullanılıyorsa bu giderlerin malike ait olacağını öngörür. Bu hak, özellikle aile içi bakım ilişkilerinde ve miras planlamasında kullanılır.
Üst hakkı
Üst hakkı, taşınmaz mülkiyetinden ayrı bir yapı mülkiyeti kurulmasına imkân veren irtifak hakkıdır. m. 826’ya göre bir taşınmaz maliki, üçüncü kişi lehine arazisinin altında veya üstünde yapı yapmak veya mevcut bir yapıyı muhafaza etmek yetkisi veren bir irtifak hakkı kurabilir. Aksi kararlaştırılmadıkça bu hak devredilebilir ve mirasçılara geçer. Üst hakkı bağımsız ve sürekli nitelikte ise üst hakkı sahibinin istemi üzerine tapu kütüğüne taşınmaz olarak kaydedilebilir; en az otuz yıl için kurulan üst hakkı sürekli niteliktedir. m. 828’e göre üst hakkı sona erince yapılar arazi malikine kalır ve arazinin bütünleyici parçası olur; taşınmaz olarak kaydedilmişse bu sayfa kapatılır ve sayfa üzerindeki rehin hakları ile diğer haklar sona erer. m. 836 sürenin üst sınırını belirler: Üst hakkı bağımsız bir hak olarak en çok yüz yıl için kurulabilir; sürenin dörtte üçü dolduktan sonra kurulması için öngörülen şekle uyularak en çok yüz yıllık yeni bir süre için uzatılabilir. Üst hakkı, kat mülkiyeti ve finansman modellerinde yaygın kullanılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.