Paylı ve Elbirliği Mülkiyeti

Paylı mülkiyetin tanımını, yönetimini, yararlanma ve gider paylaşımını, paydaşlıktan çıkarmayı, paylaşmayı ve elbirliği mülkiyetini açıklar.

Paylı mülkiyetin tanımı

Paylı mülkiyet, birden çok kişinin maddî olarak bölünmemiş bir şeyin tamamına belli paylarla malik olmasıdır. TMK m. 688’e göre paylı mülkiyette birden çok kimse, maddî olarak bölünmüş olmayan bir şeyin tamamına belli paylarla maliktir; başka türlü belirlenmedikçe paylar eşit sayılır. Paydaşlardan her biri kendi payı bakımından malik hak ve yükümlülüklerine sahip olur. Pay devredilebilir, rehnedilebilir ve alacaklılar tarafından haczettirilebilir. Bu özellik, paylı mülkiyeti elbirliği mülkiyetinden ayırır: Paylı mülkiyette paylar belirli ve tasarrufa elverişliyken, elbirliğinde pay kavramı bulunmaz. Pay oranı, paydaşların eşyadan yararlanma ölçüsünü ve giderlere katılma yükünü de belirler. Paylı mülkiyetin konusu tek bir eşya olabileceği gibi, bir eşya topluluğu da olabilir.

Yönetim işleri ve karar yeter sayıları

Paylı mülkiyette yönetim, işin niteliğine göre farklı yeter sayılara bağlanmıştır. m. 689’a göre paydaşlar kendi aralarında oybirliğiyle anlaşarak yararlanma, kullanma ve yönetime ilişkin konularda kanundan farklı düzenleme yapabilirler; ancak eşyanın kullanılabilirliğini ve değerini korumaya yönelik zorunlu yönetim işlerini yapma ve derhâl alınması gereken önlemleri alma hakları kaldırılamaz. m. 690 uyarınca paydaşlardan her biri olağan yönetim işlerini, özellikle küçük onarımları yapmaya yetkilidir. m. 691’e göre işletme usulünün değiştirilmesi, kira sözleşmeleri, toprağın ıslahı gibi önemli yönetim işleri için pay ve paydaş çoğunluğuyla karar verilir. m. 692 ise paylı malın özgülendiği amacın değiştirilmesi, olağan kullanımı aşan yapı işleri ve paylı malın tamamı üzerinde tasarruf işlemleri için kural olarak bütün paydaşların kabulünü arar. Bu kademeli yapı, azınlığın haklarını korurken yönetimin işlemesini sağlar.

Yararlanma, kullanma ve giderlere katılma

Paydaşların eşyadan yararlanması, diğerlerinin haklarıyla bağdaştığı ölçüde mümkündür. m. 693’e göre paydaşlardan her biri, diğerlerinin hakları ile bağdaştığı ölçüde paylı maldan yararlanabilir ve onu kullanabilir; uyuşmazlık hâlinde yararlanma ve kullanma şeklini hâkim belirler. Bu belirleme, paylı malın kullanılmasının zaman veya yer itibarıyla paydaşlar arasında bölünmesi biçiminde de olabilir. Paydaşlardan her biri, bölünemeyen ortak menfaatlerin korunmasını diğer paydaşları temsilen sağlayabilir. Giderler bakımından m. 694, paylı mülkiyetten doğan veya paylı malı ilgilendiren yönetim giderleri, vergiler ve diğer yükümlülüklerin, aksine hüküm bulunmadıkça, paydaşlar tarafından payları oranında karşılanacağını öngörür. Payına düşenden fazlasını ödemiş olan paydaş, diğerlerine payları oranında rücu edebilir. Bu düzenleme, pay oranını hem hak hem de yük bakımından ölçü kabul eder.

Paydaşlıktan çıkarma

Paylı mülkiyet ilişkisi, paydaşların birbirine karşı yükümlülüklerini ağır biçimde ihlal etmesi hâlinde sona erdirilebilir. m. 696’ya göre kendi tutum ve davranışlarıyla veya malın kullanılmasını bıraktığı ya da fiillerinden sorumlu olduğu kişilerin davranışlarıyla diğer paydaşların yükümlülüklerini ağır biçimde çiğneyen ve bu yüzden paylı mülkiyet ilişkisinin devamını çekilmez hâle getiren paydaş, mahkeme kararıyla paydaşlıktan çıkarılabilir. Davanın açılması, aksi kararlaştırılmadıkça pay ve paydaş çoğunluğuyla karar verilmesine bağlıdır. Hâkim, istemi haklı görürse çıkarılacak paydaşın payını karşılayacak kısmı maldan ayırmaya olanak varsa bu ayırmayı yapar; aynen ayrılmasına olanak yoksa payın dava tarihindeki değeriyle devrine karar verir. m. 697, bu hükümlerin pay üzerinde intifa veya diğer bir aynî ya da tapuya şerh edilmiş kişisel yararlanma hakkı sahipleri hakkında da kıyas yoluyla uygulanacağını belirtir. Bu kurum, paylı mülkiyetin kişiler arası çatışmayla kilitlenmesini önler.

Paylı mülkiyetin sona ermesi ve paylaşma

Paylı mülkiyet, kural olarak paylaşma ile sona erer. m. 698’e göre hukukî bir işlem gereğince veya paylı malın sürekli bir amaca özgülenmiş olması sebebiyle paylı mülkiyeti devam ettirme yükümlülüğü bulunmadıkça, paydaşlardan her biri malın paylaşılmasını isteyebilir. Paylaşmayı isteme hakkı, hukukî bir işlemle en çok on yıllık süreyle sınırlandırılabilir. Taşınmazlarda paylı mülkiyetin devamına ilişkin sözleşmeler resmî şekle bağlıdır ve tapu kütüğüne şerh verilebilir; uygun olmayan zamanda paylaşma isteminde bulunulamaz. m. 699’a göre paylaşma, malın aynen bölüşülmesi veya pazarlık ya da artırmayla satılarak bedelinin bölüşülmesi biçiminde gerçekleştirilir. Uyuşma sağlanamazsa hâkim, malın aynen bölünmesine, değerler denk değilse denkleştirme yapılmasına karar verir; bölme uygun görülmezse ve özellikle önemli bir değer kaybı olmadan bölünme olanaksızsa açık artırmayla satışa hükmedilir.

Elbirliği mülkiyetinin niteliği

Elbirliği mülkiyeti, kanun veya kanunda öngörülen sözleşmeler uyarınca oluşan bir topluluk dolayısıyla mallara birlikte malik olunmasıdır. m. 701’e göre elbirliği mülkiyetinde ortakların belirlenmiş payları yoktur; her birinin hakkı, ortaklığa giren malların tamamına yaygındır. Bu özellik, elbirliği mülkiyetini paylı mülkiyetten kesin biçimde ayırır. Elbirliği mülkiyetinin tipik görünümleri miras ortaklığı, mal ortaklığı rejimi ve adi ortaklıktır. m. 702’ye göre ortakların hakları ve yükümlülükleri, topluluğu doğuran kanun veya sözleşme hükümleriyle belirlenir; kanunda veya sözleşmede aksine hüküm bulunmadıkça gerek yönetim gerek tasarruf işlemleri için ortakların oybirliğiyle karar vermeleri gerekir. Sözleşmeden doğan topluluk devam ettiği sürece paylaşma yapılamaz ve bir pay üzerinde tasarrufta bulunulamaz. Ortaklardan her biri topluluğa giren hakların korunmasını sağlayabilir ve bu korumadan bütün ortaklar yararlanır.

Elbirliği mülkiyetinin sona ermesi

Elbirliği mülkiyeti, topluluğun varlığını sürdürdüğü sürece devam eder. m. 703’e göre elbirliği mülkiyeti, malın devri, topluluğun dağılması veya paylı mülkiyete geçilmesiyle sona erer. Bu üç sona erme biçimi, elbirliği ilişkisinin çözülme yollarını gösterir. Malın devri hâlinde mülkiyet tek bir kişiye geçer ve ortaklık konusuz kalır. Topluluğun dağılması, onu doğuran hukukî ilişkinin sona ermesidir; örneğin miras ortaklığının paylaşılması veya adi ortaklığın feshi. Paylı mülkiyete geçiş ise ortakların anlaşmasıyla veya kanun gereği payların belirlenmesiyle gerçekleşir. Paylaştırma, aksine bir hüküm bulunmadıkça paylı mülkiyet hükümlerine göre yapılır. Bu düzenleme, elbirliği ilişkisi çözüldükten sonra malların paylaşımında m. 698 ve 699’daki paylaşma kurallarının uygulanacağını açıkça ortaya koyar ve iki mülkiyet türü arasındaki geçişi düzenler.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.