Rehin Hakları ve İpotek

Rehin hakkının niteliğini, teslime bağlı taşınır rehnini, taşınmaz rehnini ve ipoteği, paraya çevirmeyi ve kanunî ipoteği açıklar.

Rehin hakkının niteliği ve türleri

Rehin hakkı, bir alacağın güvence altına alınması amacıyla kurulan sınırlı aynî haktır. Rehin hakkı sahibine, borç ödenmediği takdirde rehin konusunu paraya çevirterek alacağını elde etme yetkisi verir. Bu yönüyle rehin, alacaklıya öncelik ve ayırma yetkisi sağlar: Alacaklı, rehin konusunun satış bedelinden diğer alacaklılara göre öncelikle tatmin edilir. TMK, rehni konusuna göre taşınır rehni ve taşınmaz rehni olarak ikiye ayırır. Taşınır rehninin temel türü teslime bağlı rehin olup m. 939’a göre kanunda öngörülen ayrık durumlar dışında taşınırlar ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilebilir. Taşınmaz rehni ise m. 856’ya göre tapu kütüğüne tescil ile kurulur ve kural olarak ipotek biçiminde görünür. Rehin hakkı fer’î niteliktedir; güvence altına aldığı alacaktan bağımsız olarak devredilemez ve alacak sona erince kural olarak sona erer.

Teslime bağlı taşınır rehni

Teslime bağlı taşınır rehninin kurulması, zilyetliğin alacaklıya devrine bağlıdır. m. 939’a göre taşınırlar, kanunda öngörülen ayrık durumlar dışında ancak zilyetliğin alacaklıya devri suretiyle rehnedilebilir. Kanun, iyiniyetle zilyet olan kimsenin rehin hakkı kazanmasını da korur: Rehnedende tasarrufta bulunma yetkisi olmasa bile, rehin konusu taşınıra iyiniyetle zilyet olan kimse, zilyetlik hükümlerine göre edinimi korunduğu ölçüde rehin hakkı kazanır. Ancak açık bir sınır vardır: Taşınır fiilen yalnız rehnedenin hâkimiyetinde kaldığı sürece rehin hakkı doğmaz. Bu kural, gizli rehin yoluyla diğer alacaklıların zarara uğratılmasını önler. Kanun, teslimsiz rehin için ayrık durumlar da öngörür: m. 940 uyarınca yetkili makamların izin verdiği kuruluşların alacakları için hayvanlar üzerinde icra dairesindeki özel sicile yazılmak suretiyle, kanun gereği sicile tescili zorunlu taşınır mallar üzerinde ise kayıtlı bulunduğu sicile yazılmak suretiyle zilyetlik devredilmeden rehin kurulabilir.

Taşınır rehninde alacaklının konumu ve paraya çevirme

Rehinli taşınırı elinde bulunduran alacaklının özen ve sorumluluk yükümlülükleri vardır. m. 945’e göre alacaklı, rehinli taşınırın kaybolması, yok olması veya değerinin azalması yüzünden meydana gelen zararlardan, bunların kendi kusuru olmaksızın doğduğunu ispat etmedikçe sorumludur; rehinli taşınırı kendiliğinden başkasına devrederse bundan doğan bütün zararlardan sorumlu olur. m. 946 uyarınca alacaklı, ödenmeyen alacağının rehnin paraya çevrilmesi yoluyla ödenmesini isteyebilir; rehin hakkı, asıl alacakla birlikte sözleşme faizlerinin, takip giderlerinin ve gecikme faizinin güvencesini sağlar. Aynı taşınır üzerinde birden çok rehin hakkı bulunuyorsa, m. 948 uyarınca alacaklılara rehin haklarının sırasına göre ödeme yapılır ve sıra kuruluş tarihine göre belirlenir. m. 967 ise borçluya rehinden kurtarma imkânı tanır: Rehnedilen taşınır, satılıncaya kadar rehin makbuzunun geri verilmesi suretiyle rehinden kurtarılabilir.

Taşınmaz rehni ve ipoteğin kurulması

İpotek, taşınmaz rehninin en yaygın biçimidir ve taşınmazın zilyetliğinin alacaklıya geçmesini gerektirmez. m. 856’ya göre taşınmaz rehni tapu kütüğüne tescil ile kurulur; kanunda öngörülen ayrık durumlar saklıdır ve taşınmaz rehninin kurulmasına ilişkin sözleşmenin geçerliliği resmî şekilde yapılmış olmasına bağlıdır. m. 881, ipoteğin güvence altına alabileceği alacaklar bakımından geniş bir çerçeve çizer: hâlen mevcut olan veya henüz doğmamış olmakla beraber doğması kesin veya olası bulunan herhangi bir alacak ipotekle güvence altına alınabilir; ipoteğe konu taşınmazın borçlunun mülkiyetinde bulunması gerekmez. Bu son kural, üçüncü kişinin taşınmazıyla güvence vermesine imkân tanır. m. 882’ye göre miktarı belirli olmayan veya değişebilen alacaklar da belli rehin derecesine yerleştirilir ve tescilden sonra alacak miktarında meydana gelecek değişmelere bakılmaksızın sırasını korur. Tapu memuru istem üzerine alacaklıya ipoteği gösteren bir belge verir; bu belge kıymetli evrak niteliği taşımaz.

Rehnin kapsamı ve malikin korunması

Taşınmaz rehni, kural olarak taşınmazı bütünleyici parçaları ve eklentileri ile birlikte yükümlü kılar. m. 862’ye göre rehnin kuruluşu sırasında makine, otel döşeme eşyası gibi açıkça eklenti olarak gösterilen ve tapu kütüğünde beyanlar sütununa yazılan şeyler, kanuna göre bu nitelikte olamayacakları ispat edilmedikçe eklenti sayılır; üçüncü kişilerin eklentiler üzerindeki hakları saklıdır. Bu hüküm, ipoteğin güvence değerini genişletir. Malikin taşınmaz üzerindeki tasarruf serbestisi ise rehnin değerini koruma amacıyla sınırlandırılmıştır: m. 865’e göre malik, rehinli taşınmazın değerini düşüren davranışlarda bulunursa alacaklı hâkimden bu davranışları yasaklamasını isteyebilir. Alacaklıya gerekli önlemleri almak üzere hâkim tarafından yetki verilebileceği gibi, gecikmesinde tehlike bulunan hâllerde alacaklı böyle bir yetki verilmeden de gerekli önlemleri kendiliğinden alabilir. Alacaklı, önlem için yaptığı giderleri malikten isteyebilir ve bu alacakları için taşınmaz üzerinde, tescile gerek olmaksızın ve tescil edilmiş diğer yüklerden önce gelen bir rehin hakkına sahip olur.

Paraya çevirme ve mülkiyetin alacaklıya geçmemesi

Rehin hakkının temel işlevi, borç ödenmediğinde alacağın satış bedelinden karşılanmasıdır. m. 873’e göre borç ödenmezse alacaklı, alacağını rehinli taşınmazın satış bedelinden elde etme hakkına sahiptir. Kanun, alacaklıyı korumak kadar borçluyu da korur: Borcun ödenmemesi hâlinde rehinli taşınmazın mülkiyetinin alacaklıya geçeceğine ilişkin sözleşme hükmü geçersizdir. Bu düzenleme, lex commissoria yasağı olarak bilinir ve borçlunun aceleyle ve değerinin altında malını kaybetmesini önler. Aynı alacak için birden çok taşınmaz rehnedilmişse, paraya çevrilmesi istemi taşınmazların tamamı hakkında yapılır; ancak icra dairesi onlardan ancak gerektiği kadarını paraya çevirir. Taşınır rehninde de benzer bir koruma vardır: m. 948 uyarınca rehin sırasına göre ödeme yapılır ve satış bedeli rehinli alacaktan fazlaysa arta kalan para hak sahibine ödenir (m. 966). Böylece rehin, alacaklıya sınırsız bir kazanç değil, yalnızca alacağı ölçüsünde tatmin sağlar.

Kanunî ipotek

Bazı alacaklılara, alacaklarını güvence altına almak için kanundan doğan ipotek hakkı tanınmıştır. m. 892’ye göre kanunî ipotek haklarının doğumu, aksi kanunda öngörülmüş olmadıkça tapu kütüğüne tescil edilmelerine bağlı değildir. Tescile tâbi kanunî ipotekler bakımından m. 893 üç grubu sayar: satıştan doğan alacağı için satılan taşınmaz üzerinde satıcı; elbirliği ortaklığına giren taşınmazlarda paylaşmadan doğan alacakları için birlikte mirasçı olanlar veya diğer elbirliği ortakları; bir taşınmaz üzerinde yapılan yapı veya diğer işlerde malzeme vererek veya vermeden emek sarf ettikleri için malik veya yükleniciden alacaklı olan alt yüklenici veya zanaatkârlar. Alacaklıların bu kanunî ipotek hakkından önceden feragat etmeleri geçerli değildir. Süreler bakımından m. 894, satıcıların, mirasçıların ve diğer elbirliği ortaklarının kanunî ipotek haklarının mülkiyetin naklini izleyen üç ay içinde tescil edilmesini arar. m. 895 ise zanaatkâr ve yüklenicilerin haklarının işin tamamlanmasından başlayarak üç ay içinde tescili gerektirir ve tescili, alacağın malik tarafından kabul edilmiş veya mahkemece karara bağlanmış olmasına bağlar.

Rehnin sona ermesi ve terkin

Taşınmaz rehni, kural olarak tescilin terkini veya taşınmazın tamamen yok olmasıyla sona erer; kamulaştırmaya ilişkin kanun hükümleri saklıdır (m. 858). Alacak sona erdiğinde ipoteğin kendiliğinden ortadan kalkmaması, sicil güvenliği açısından önemli bir sorundur. m. 883’e göre alacak sona erince ipotekli taşınmazın maliki, alacaklıdan ipoteği terkin ettirmesini isteyebilir. Kanun, süreli ipotekler bakımından ek bir imkân tanır: İpotek süreli olarak kurulmuşsa, sürenin bitiminden itibaren otuz gün içinde ipotekli taşınmaz üzerinde İcra ve İflas Kanunu’nun ilgili maddesinde belirtilen şerhin konulmaması hâlinde, ipotek malikin talebiyle tapu müdürlüğünce terkin edilir. m. 884 ise borçtan şahsen sorumlu olmayan rehinli taşınmaz malikine, borçluya ait koşullar içinde borcu ödeyerek ipoteğin kaldırılmasını isteme hakkı verir; bu durumda alacak, borcu ödeyen malike geçer. Böylece rehin veren üçüncü kişi, ödediği ölçüde alacaklının yerine geçerek borçludan talepte bulunabilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.