Tapu Siciline Kayıt ve Düzeltme
Tescil, terkin ve değişiklik işlemlerinin koşullarını, şerhleri, yolsuz tescili ve tapu sicilinin düzeltilmesi yollarını açıklar.
Tescile esas olan yazılı beyan
Tapu sicilinde tescil, kural olarak ilgililerin beyanına dayanır. m. 1013’e göre tescil, tasarrufa konu olan taşınmaz malikinin yazılı beyanı üzerine yapılır. Edinen kimse, kanun hükmüne, kesinleşmiş mahkeme kararına veya buna eşdeğer bir belgeye dayanıyorsa bu beyana gerek yoktur. Bir ayni hakkı tescilden önce kazanan kimse, gerekli belgeleri ibraz ederek tescili isteyebilir. Bu düzenleme, tescilin iradeye dayalı ve irade dışı iki farklı temelini gösterir. Malik, beyanıyla sicil üzerinde tasarruf etme iradesini açıklar; beyanın yazılı olması, iradenin açıklığını ve ispat kolaylığını sağlar. Kanun hükmü veya mahkeme kararına dayanan tescillerde ise malikin beyanı aranmaz; çünkü hak, bu belgelerle zaten kazanılmıştır. Tescil bu hâllerde açıklayıcı işlev görür.
Terkin ve değişiklik için beyan
Tescilin kaldırılması veya içeriğinin değiştirilmesi de benzer bir beyan rejimine tabidir. m. 1014’e göre bir tescilin terkin edilmesi veya değiştirilmesi, ancak bu kaydın kendilerine hak sağladığı kimselerin yazılı beyanı üzerine yapılabilir. Bu kural, sicilde hak sahibi görünen kişilerin korunmasını amaçlar. Örneğin ipotek alacaklısının rızası olmadan ipotek kaydı terkin edilemez. Terkin, hakkın sona ermesi hâlinde de gündeme gelir; ancak bu durumda bile ilgililerin beyanı veya mahkeme kararı gerekebilir. Değişiklik işlemi, mevcut kaydın içeriğinin düzeltilmesini veya güncellenmesini kapsar. Bu hüküm, m. 1013 ile birlikte tasarruf işlemlerinde ilgililerin rızası ilkesini tamamlar. Rıza olmaksızın yapılan terkin veya değişiklik, hakkı zedelenen kişiye düzeltme davası açma imkânı verir.
Belgelerin incelenmesi ve reddedilmesi
Tapu memuru, tescil istemini incelerken tasarruf yetkisini ve hukuki sebebi denetler. m. 1015’e göre tescil, terkin ve değişiklik gibi tasarruf işlemlerinin yapılabilmesi, istemde bulunanın tasarruf yetkisini ve hukuki sebebi belgelemiş olmasına bağlıdır. İstemde bulunan, kendisinin sicilde hak sahibi görünen kişi veya onun temsilcisi olduğunu ispatlayarak tasarruf yetkisini belgeler; hukuki sebebin belgelenmesi ise bu sebebin geçerliliği için gerekli şekle uyulduğunun ispatıyla olur. Belgeler tamam değilse istem kural olarak reddedilir; ancak kanun, bazı eksikliklerin sonradan tamamlanmasına imkân tanır. Bu denetim, sicilin doğruluğunu ve üçüncü kişilerin güvenini korur. Tapu memurunun inceleme yetkisi sınırsız değildir; belgelerin şekli geçerliliği ile sınırlı olup maddi hukuk denetimi mahkemeye aittir.
Şerhler: kişisel haklar ve tasarruf kısıtlamaları
Tapu kütüğüne yalnızca ayni haklar değil, bazı kişisel haklar ve kısıtlamalar da şerh edilebilir. m. 1009’a göre arsa payı karşılığı inşaat, taşınmaz satış vaadi, kira, alım, önalım, geri alım sözleşmelerinden doğan haklar ile şerhedilebileceği kanunlarda açıkça öngörülen diğer haklar tapu kütüğüne şerhedilebilir. Bunlar şerh verilmekle o taşınmaz üzerinde sonradan kazanılan hakların sahiplerine karşı ileri sürülebilir. m. 1010 ise tasarruf yetkisi kısıtlamalarının şerhini düzenler: çekişmeli hakların korunmasına ilişkin mahkeme kararları, haciz, iflâs kararı veya konkordato ile verilen süre ve kanunen öngörülen diğer işlemler şerh edilebilir. Şerh, hakkı ayni hakka dönüştürmez; ancak etkisini güçlendirir. Bu nedenle şerhler, tapu sicilinin uyarı ve güvence işlevini genişletir.
Geçici tescil şerhi
Kanun, bazı belirsizlik hâllerinde hakları geçici olarak güvence altına alan bir ara çözüm öngörür. m. 1011’e göre iddia edilen bir ayni hakkın güvence altına alınması gerekiyorsa veya tasarruf yetkisini belirleyen belgelerdeki noksanlıkların sonradan tamamlanmasına kanun olanak tanıyorsa geçici tescil şerhi verilebilir. Şerh, bütün ilgililerin razı olmasına veya hâkimin karar vermesine bağlıdır. Şerhin konusu olan hak sonradan gerçekleşirse, şerh tarihinden başlayarak üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilir. Hâkim, tarafları dinleyerek veya dosya üzerinde inceleme yaparak hakkın varlığının kabul edilebileceği kanaatine varırsa şerh kararı verir. Kararda şerhin etki süresi ve içeriği belirlenir. Geçici tescil şerhi, hakkın kesinleşmesinden önce doğabilecek kayıpları önleyen koruyucu bir araçtır.
Yolsuz tescil kavramı
Yolsuz tescil, maddi hukuka aykırı biçimde yapılan tescildir. m. 1024’e göre bağlayıcı olmayan bir hukuki işleme dayanan veya hukuki sebepten yoksun bulunan tescil yolsuzdur. Bir ayni hak yolsuz olarak tescil edilmişse, bunu bilen veya bilmesi gereken üçüncü kişi bu tescile dayanamaz. Böyle bir tescil yüzünden ayni hakkı zedelenen kimse, tescilin yolsuz olduğunu iyiniyetli olmayan üçüncü kişilere karşı doğrudan doğruya ileri sürebilir. Bu düzenleme, sicilin biçimsel doğruluğu ile maddi doğruluğu arasındaki farkı ortaya koyar. Sicil kaydı biçimsel olarak geçerli görünse bile, dayanağı olan işlem geçersizse tescil yolsuz sayılır. Yolsuz tescil, iyiniyetli üçüncü kişilerin kazanımlarını etkilemez; onlar sicile güven ilkesiyle korunur.
Tapu sicilinin düzeltilmesi davası
Yolsuz tescilin sonuçlarını gidermenin temel yolu düzeltme davasıdır. m. 1025’e göre bir ayni hak yolsuz olarak tescil edilmiş veya bir tescil yolsuz olarak terkin olunmuş ya da değiştirilmişse, bu yüzden ayni hakkı zedelenen kimse tapu sicilinin düzeltilmesini dava edebilir. İyiniyetli üçüncü kişilerin bu tescile dayanarak kazandıkları ayni haklar ve her türlü tazminat istemi saklıdır. Dava, sicildeki kaydın gerçek hukuki duruma uygun hâle getirilmesini amaçlar. Düzeltme, eski tescilin terkini ve yeni bir tescillin yapılması biçiminde gerçekleşebilir. Davacı, ayni hakkının zedelendiğini ve tescillin yolsuz olduğunu ispatlamalıdır. Düzeltme davası, devletin sorumluluğuna ilişkin tazminat talebinden bağımsızdır; hak sahibi her iki yolu da değerlendirebilir.
Terkin ve tapu memurunun düzeltme yetkisi
Ayni hakkın sona ermesi hâlinde sicil kaydının kendiliğinden işlevsiz kalması mümkündür. m. 1026’ya göre bir ayni hakkın sona ermesiyle tescil her türlü hukuki değerini kaybettiği takdirde, yüklü taşınmaz maliki terkini isteyebilir. Tapu memuru bu istemi yerine getirirse, her ilgili işlemin kendisine tebliğinden başlayarak otuz gün içinde terkine karşı dava açabilir. Tapu memuru ayrıca re’sen hâkime başvurarak ayni hakkın sona erdiğinin belirlenmesini isteyebilir. m. 1027 ise tapu memurunun düzeltme yetkisinin sınırını çizer: İlgililerin yazılı rızaları olmadıkça tapu memuru, sicildeki yanlışlığı ancak mahkeme kararıyla düzeltebilir; basit yazı yanlışlıklarını ise yönetmelik uyarınca re’sen düzeltir. Bu ayrım, maddi hukuka ilişkin uyuşmazlıkların yargı denetimine bırakılmasını sağlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.