Haciz ve İstihkak
Haciz talebini ve süresini, haczin yapılmasını ve konutta haczi, haczedilemeyen malları, hacizde ölçülülüğü, haciz tutanağını, haciz ihbarnamesini, istihkak iddiası ve davasını, hacze iştiraki ele alır.
Haciz talebi ve süresi
İlamsız takipte itiraz edilmemesi veya itirazın kaldırılması hâlinde alacaklı haciz isteyebilir. Ödeme emrindeki süre geçtikten ve borçlu itiraz etmişse itirazı kaldırıldıktan sonra mal beyanını beklemeksizin alacaklı, haciz konmasını isteyebilir (m. 78). Kanun, alacaklıya haciz talebinde bulunmaksızın Ulusal Yargı Ağı Bilişim Sistemi üzerinden borçlunun mal, hak veya alacağını sorgulama imkânı da tanır; sorgulama sonunda sistem üzerinden haciz talep edilebilir ve icra dairesi tespit edilen mal, hak veya alacağı elektronik ortamda haczeder. Sorgulama sonunda edinilen bilgiler hukuka aykırı olarak paylaşılamaz (m. 78).
Haciz istemek hakkı sınırsız değildir: ödeme emrinin tebliği tarihinden itibaren bir sene geçmekle düşer (m. 78). İtiraz veya dava hâlinde bunların vukuundan hükmün kesinleşmesine kadar geçen süre bu hesapta dikkate alınmaz. Bu bir yıllık süre, alacaklının takibi sürüncemede bırakmasını önler ve borçlunun malvarlığı üzerindeki belirsizliği sınırlar. Sürenin kaçırılması hâlinde alacaklının yeniden takip başlatması gerekir.
Haczin yapılması ve konutta haciz
İcra dairesi talepten nihayet üç gün içinde haczi yapar (m. 79). Haczedilecek mallar başka yerdeyse haciz yapılmasını malların bulunduğu yerin icra dairesine hemen yazar; bu hâlde hacizle ilgili şikâyetler, istinabe olunan icra dairesinin tabi bulunduğu icra mahkemesince çözümlenir. Resmî sicile kayıtlı malların haczi, takibin yapıldığı icra dairesince kaydına işletilmek suretiyle doğrudan da yapılabilir (m. 79). İcra memuru haczi kendi yapabileceği gibi yardımcı veya kâtiplerinden birine de yaptırabilir; borçlu haciz sırasında malın bulunduğu yerde bulunmaz ve hemen bulundurulması mümkün olmazsa haciz gıyabında yapılır (m. 80).
Konut, haciz bakımından özel korumaya sahiptir. İcra müdürü, haciz yapılması talep edilen yerin konut olduğunu tespit ederse bu yerde haciz yapılmasına karar verir ve kararı derhal icra mahkemesinin onayına sunar. Mahkeme, dosyanın tevdi edildiği tarihten itibaren en geç üç gün içinde dosya üzerinden inceleme yaparak konut olduğu anlaşılan yer bakımından kararın onaylanmasına kesin olarak karar verir; bu kararın icra dairesine bildirilmesi üzerine haciz işlemleri yapılır (m. 79/a). Bu düzenleme, konut dokunulmazlığı ile alacaklının tatmini arasında yargısal bir denetim kurar.
Haczedilemeyen mallar
Haciz, borçlunun insan onuruna uygun bir yaşam sürmesini engelleyemez. Kanun, haczedilemeyen şeyleri tek tek sayar: devlet malları ile özel kanunlarında haczi caiz olmadığı gösterilen mallar; ekonomik faaliyeti sermayesinden ziyade bedenî çalışmasına dayanan borçlunun mesleğini sürdürebilmesi için gerekli her türlü eşya; borçlu ve aynı çatı altında yaşayan aile bireylerine ait kişisel eşya ile ailenin ortak kullanımına hizmet eden tüm ev eşyası; borçlunun ve ailesinin iki aylık yiyecek ve yakacakları gibi kalemler (m. 82). Kıymetli eşya, para ve kıymetli evrak bu korumanın dışında tutulmuştur.
Ücret ve maaşlar ise tamamen değil, kısmen haczedilebilir. Maaşlar, tahsisat ve her nevi ücretler, intifa hakları ve hasılatı, ilama müstenit olmayan nafakalar, tekaüt maaşları, sigortalar veya tekaüt sandıkları tarafından tahsis edilen iratlar, borçlu ve ailesinin geçinmeleri için icra memurunca lüzumlu olarak takdir edilen miktar tenzil edildikten sonra haczolunabilir; haczolunacak miktar bunların dörtte birinden az olamaz (m. 83). Bu koruma emredicidir: 82 ve 83 üncü maddelerde yazılı mal ve hakların haczolunabileceğine dair önceden yapılan anlaşmalar muteber değildir (m. 83/a).
Hacizde ölçülülük ve tasarruf yasağı
Haciz, alacağı aşan bir el koyma işlemi olamaz. Borçlunun kendi yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır mallarıyla taşınmazlarından ve alacak ve haklarından alacaklının ana, faiz ve masraflar da dahil olmak üzere bütün alacaklarına yetecek miktarı haczolunur; ancak bu miktarı aşacak şekilde haciz yapılamaz (m. 85). Kanun, borçlunun borcun itfasına yetecek taşınır mal veya vadesi gelmiş sağlam alacak göstermesi hâlinde taşınmaz üzerindeki haciz baki kalmak üzere önce bu malların haczolunmasını öngörür. Bu, borçlunun taşınmazını koruma imkânıdır.
Haciz, borçlunun mahcuz mal üzerindeki tasarruf yetkisini de sınırlar. Borçlu, alacaklının muvafakati ve icra memurunun müsaadesi alınmaksızın mahcuz taşınır mallarda tasarruf edemez; haczi koyan memur, aksine hareketin cezai sorumluluğu gerektireceğini borçluya ihtar eder (m. 86). Buna karşılık haczedilmiş taşınır mal üzerinde üçüncü şahsın zilyetlik hükümlerine dayanarak iyi niyetle kazandığı haklar saklıdır. Haczedilen paralar, banknotlar ve kıymetli evrak icra dairesince muhafaza edilir; diğer taşınır mallar masrafı alacaklıdan alınarak muhafaza altına alınır (m. 88).
Haciz tutanağı ve taşınmaz haczinin sonuçları
Haciz, tutanağa bağlanmadıkça usulüne uygun biçimde gerçekleşmiş sayılmaz. Taşınır bir malı haciz için mahallinde bir tutanak tutulur; tutanakta alacaklı ve borçlunun isim ve şöhretleri, alacağın miktarı, haczin hangi gün ve saatte yapıldığı, haczedilen mallar ve takdir edilen kıymetleri ve varsa üçüncü şahısların iddiaları yazılır ve haczi icra eden memur tarafından imza edilir (m. 102). Haczi kabil mallar kâfi gelmezse veya hiç bulunmazsa bu hâl de tutanağa kaydolunur. Tutanak tutulurken alacaklı, borçlu veya temsile yetkili kimse bulunmazsa, bulunmayan taraf üç gün içinde tutanağı tetkik ve diyeceği varsa söylemesi için icra dairesine davet olunur (m. 103).
Taşınmaz hacmi daha geniş sonuç doğurur. Taşınmazın haczi ile tasarruf hakkı Medeni Kanun'un ilgili maddesi anlamında tahdide uğrar; haciz keyfiyeti, ne miktar meblağ için yapıldığı ve alacaklının adı ile tebliğe yarar adresi tapu siciline bildirilir (m. 91). Bir taşınmazın haczi hasılat ve menfaatlerine de şamildir; haciz, taşınmaz kendilerine rehnedilmiş olan alacaklıların haklarına halel getirmez. İcra dairesi, taşınmazın idare ve işletmesi ile eklentinin korunması için gerekli tedbirleri alır ve kiracı varsa işleyecek kiraları icra dairesine ödemesini emreder (m. 92).
Üçüncü şahıstaki mal ve haciz ihbarnamesi
Borçlunun malı her zaman kendi elinde olmayabilir. Hamiline ait olmayan veya cirosu kabil bir senetle dayandırılmayan alacak veya sair bir talep hakkı ya da borçlunun üçüncü şahıs elindeki taşınır bir malı haczedilirse icra memuru, üçüncü şahsa haciz ihbarnamesi gönderir: borç artık yalnız icra dairesine ödenebilir, takip borçlusuna yapılan ödeme muteber değildir; mal da yalnız icra dairesine teslim edilebilir (m. 89).
Üçüncü şahıs, borcu olmadığı, malın yedinde bulunmadığı, borcun ödendiği veya malın borçluya ait olmadığı gibi bir iddiada ise bunu ihbarnamenin tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra dairesine yazılı veya sözlü olarak bildirmeye mecburdur. Üçüncü şahıs bu süre içinde itiraz etmezse mal yedinde veya borç zimmetinde sayılır (m. 89). Bu karine, üçüncü şahsın sessiz kalarak takibi sürüncemede bırakmasını önler; ancak itiraz hâlinde alacaklının iddiasını dava yoluyla ispatlaması gerekir. Haciz ihbarnamesi, alacağın borçlu adına üçüncü kişiden tahsilini sağlayan pratik bir araçtır.
İstihkak iddiası ve istihkak davası
Haczedilen malın borçluya değil bir üçüncü şahsa ait olduğu iddiası istihkak iddiasıdır. Borçlu, elinde bulunan bir malı başkasının mülkü veya rehni olarak gösterdiği yahut üçüncü bir şahıs tarafından o mal üzerinde mülkiyet veya rehin hakkı iddia edildiği takdirde icra dairesi bunu haciz ve icra tutanaklarına geçirir ve keyfiyeti iki tarafa bildirir; alacaklı ve borçluya itirazları olup olmadığını bildirmek üzere üç günlük mühlet verilir, sükûtları hâlinde istihkak iddiasını kabul etmiş sayılırlar (m. 96). Malın haczine muttali olan borçlu veya üçüncü şahıs, ıttıla tarihinden itibaren yedi gün içinde istihkak iddiasında bulunmazsa aynı takipte bu iddiayı ileri sürmek hakkını kaybeder (m. 96).
İstihkak iddiasına karşı alacaklı veya borçlu itiraz ederse icra memuru dosyayı hemen icra mahkemesine verir. İcra mahkemesi, dosya üzerinde veya lüzum görürse ilgilileri davet ederek yapacağı inceleme sonucunda takibin devamına veya talikına karar verir; takibin taliki hâlinde davacıdan teminat alınır (m. 97). Takibin devamı kararı kesindir ve üçüncü şahıs bu kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinde istihkak davası açmaya mecburdur; bu sürede dava açmazsa alacaklıya karşı iddiasından vazgeçmiş sayılır (m. 97). Mal üçüncü kişi nezdinde bulunuyorsa, alacaklıya istihkak davası açması için yedi gün süre verilir; dava açılmazsa üçüncü kişinin iddiası kabul edilmiş sayılır (m. 99).
Hacze iştirak
Aynı borçlunun malı üzerinde birden fazla alacaklının haczi varsa, bunların satış bedelinden yararlanma sırası hacze iştirak kurallarıyla belirlenir. İlk haciz üzerine satılan malın tutarı vezneye girinceye kadar aynı derecede hacze iştirak edebilecek alacaklılar kanunda sayılmıştır: ilk haciz ilamsız takibe dayanıyorsa takip talebinden, ilama dayanıyorsa dava açılmasından önce yapılmış bir takip üzerine alınan aciz vesikasına, bu tarihlerden önce açılmış bir dava üzerine alınan ilama, aynı tarihlerden önceki resmî veya tarih ve imzası tasdikli bir senede ya da resmî dairelerin veya yetkili makamların usulüne göre verdikleri makbuz veya vesikaya dayanan alacaklılar (m. 100).
Bazı alacaklılar için daha ayrıcalıklı bir iştirak rejimi öngörülmüştür. Borçlunun eşi ve çocukları ile vasi veya kayyımı olduğu şahıslar, evlenme, velayet veya vesayetten doğan alacaklar için önce icrası gereken takip merasimine lüzum olmaksızın ilk haciz üzerine satılan malın tutarı vezneye girinceye kadar aynı derecede hacze iştirak edebilirler (m. 101). İcra dairesi iştirak taleplerini borçlu ve alacaklılara bildirir ve itiraz etmeleri için yedi günlük mühlet verir; itiraz hâlinde iştirak geçici olarak kabul olunur ve yedi gün içinde dava açılması gerekir (m. 101).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.