İcra Teşkilatı, Şikâyet ve Süreler
İcra dairelerinin gözetim ve denetimini, görevlilerin yasak işlerini, zimmet hâlinde hazinenin sorumluluğunu, icra mahkemesine şikâyetin koşullarını ve icra hukukunda sürelerin hesaplanması ile değiştirilmesini ele alır.
Dairelerin gözetim ve denetimi
İcra ve iflas daireleri kendi kendini denetleyen birimler değildir. Kanun, bu daireleri icra daireleri başkanlığının, böyle bir başkanlığın kurulmadığı yerlerde ise icra mahkemesi hâkiminin daimî gözetim ve denetimi altına sokar (m. 13). Bu denetim yargısal denetimden farklıdır: sürekli, idari nitelikte ve işin düzenli yürümesine yöneliktir. Aynı hüküm, dairelerin Cumhuriyet savcıları ve adalet müfettişleri aracılığıyla da denetime tabi olduğunu belirtir; Cumhuriyet savcıları bu daireleri yılda en az bir defa denetler. Teftişin kapsamı, raporların düzenlenmesi ve saklanması ayrıntılı kurallara bağlanmıştır (m. 13/a).
Denetimin iki katmanlı yapısı dikkat çekicidir. İdari denetim, icra müdürünün günlük işleyişindeki aksaklıkları önlemeye; yargısal denetim ise hukuka aykırı işlemlere karşı ilgililere başvuru imkânı sunmaya yönelir. İcra memurunun disiplin sorumluluğu bakımından Devlet Memurları Kanunu'nun disiplin hükümleri uygulanır (m. 13). Böylece icra dairesinin işleyişi hem hiyerarşik hem de yargısal araçlarla hukuka bağlı tutulur.
Görevlilerin yasak işleri ve iş görmekten memnuiyet
İcra hukuku, icra organlarında görev yapanların tarafsızlığını ayrıntılı biçimde güvenceye alır. İcra ve iflas işlerine bakan memur ve müstahdemler; kendisinin, eşinin, nişanlısının, kan ve sıhri usul ve füruunun veya üçüncü derece dahil olmak üzere bu dereceye kadar olan kan ve sıhri civar hısımlarının işlerini göremez. Aynı yasak, kanuni temsilcisi veya vekili yahut müstahdemi bulunduğu kişilerin işleri bakımından da geçerlidir. Görevli, menfaati olan işleri göremeyip derhal icra mahkemesine haber vermeye mecburdur (m. 10).
İcra mahkemesi müracaatı yerinde görürse işi başka bir memura, bulunmayan yerlerde katiplerinden birine verir. Yasak, yalnızca menfaat çatışmasıyla sınırlı değildir: tetkik vazifesini gören hâkimler ile icra ve iflas memur ve müstahdemleri, dairelerince takip edilmekte olan bir alacak veya satılmakta bulunan bir şey hakkında kiminle olursa olsun kendileri veya başkaları hesabına akit yapamaz; yaparlarsa bu akit hükümsüzdür (m. 11). Bu kurallar, cebrî icranın en hassas noktası olan satış ve tahsilat aşamasında güveni korur.
Nakdî ödemeler, kasa ve zimmet
İcra dairesinin elinden geçen paralar, sıradan bir vezne işlemi değildir. İcra ve iflas dairelerine yapılacak her türlü nakdî ödeme, Adalet Bakanlığı tarafından uygun görülecek bankalarda icra ve iflas dairesi adına açılan hesaba yapılır (m. 9). Haciz sırasında borçlu veya üçüncü kişilerce yapılan ödemeler nedeniyle tahsil edilen paralar, en geç tahsilatın yapıldığı günü takip eden ilk iş günü çalışma saati sonuna kadar banka hesabına yatırılmak üzere kasa veya mahkeme kasalarında muhafaza edilir. Dairece yapılacak ödemeler ise ilgilinin gösterdiği banka hesabına aktarılmak üzere icra müdürünün resen bankaya vereceği talimatla yerine getirilir.
Kanun, bu paranın korunmasını ceza hukukuyla da destekler. İcra dairesine tevdi veya bu dairece tahsil olunan ya da muhafaza altına alınan paraların görevli memur tarafından zimmete geçirilmesi hâlinde, zimmete geçirilen miktar cezai takibatın sonucu beklenmeden ve tazmin yolunda bir hükme hacet kalmaksızın hazine tarafından derhal icra veznesine yatırılır; devletin asıl sorumlulara rücu hakkı saklıdır (m. 6). Bu düzenleme, alacaklının parasının memur suistimali yüzünden takibin dışında kalmasını önler.
Zarar ve ziyan davasının zamanaşımı
İcra organlarının hukuka aykırı işlemleri zarar doğurabilir. Bu zararın tazmini için açılacak davanın bir zamanaşımı süresi vardır: zarar ve ziyan davası, mutazarrır olan tarafın zararı öğrendiği günden bir sene ve her hâlde zarar ve ziyanı mucip fiilin vukuundan on sene geçmesiyle zamanaşımına uğrar (m. 7). Kanun, zarar veren fiilin aynı zamanda cezayı mucip bir fiil olduğu hâllerde ceza kanunlarının daha uzun bir zamanaşımı öngörmesi durumunda hukuk davasında da ceza zamanaşımının uygulanacağını belirtir.
Kısa sürenin zararı öğrenme anına bağlanması, zarar görenin bilgi sahibi olmadığı dönemi dışarıda bırakmayı amaçlar. Buna karşılık on yıllık üst sınır, delillerin kaybolmasını ve takibin süresiz askıda kalmasını engeller. Uygulamada bir yıllık sürenin başlangıcı tartışmaya açıktır; zararın hem doğduğu hem de öğrenildiği anın ayrı ayrı değerlendirilmesi gerekir. Bu hüküm, sorumluluk davasının usulî çerçevesini çizer; esas bakımından sorumluluğun koşulları ise genel hükümlere göre belirlenir.
Şikâyet: konusu ve süresi
İcra dairesinin işlemlerine karşı en yaygın başvuru yolu şikâyettir. Kanunun hâllini mahkemeye bıraktığı hususlar istisna olmak üzere, icra ve iflas dairelerinin yaptığı muameleler hakkında kanuna muhalif olmasından veya hadiseye uygun bulunmamasından dolayı icra mahkemesine şikâyet olunabilir. Şikâyet bu muamelelerin öğrenildiği tarihten yedi gün içinde yapılır. Ancak bir hakkın yerine getirilmemesinden veya sebepsiz sürüncemede bırakılmasından dolayı her zaman şikâyet olunabilir (m. 16).
Bu ayrım, şikâyetin mantığını açıklar. Bir işlem yapılmışsa ilgili bunu öğrendiği andan itibaren yedi günlük bir süreyle sınırlıdır; çünkü işlem hukuk dünyasında sonuç doğurmuştur ve belirsizliğin uzaması takibi sakatlar. Buna karşılık hiç işlem yapılmaması hâlinde ortada öğrenilecek bir muamele yoktur; bu nedenle süre sınırı uygulanmaz. Şikâyet, itirazdan farklıdır: itiraz borçlunun takip talebine karşı ödeme emri üzerine yaptığı savunmadır, şikâyet ise icra organının usulüne aykırı işlemine karşı ileri sürülen denetim talebidir.
Şikâyetin sonucu ve yargılama usulü
Şikâyet icra mahkemesince kabul edilirse şikâyet olunan muamele ya bozulur, yahut düzeltilir; memurun sebepsiz yapmadığı veya geciktirdiği işlerin icrası emrolunur (m. 17). Mahkeme, işlemi tamamen ortadan kaldırmak yerine ayıklayarak da sonuç verebilir; bu, takibin gereksiz yere baştan başlamasını önler. Şikâyet reddedilirse işlem geçerliliğini korur.
Yargılama bakımından icra mahkemesine arz edilen hususlar ivedi işlerden sayılır ve bu işlerde basit yargılama usulü uygulanır. Talep ve cevaplar dilekçeyle olabileceği gibi icra mahkemesine ifade zaptettirmek suretiyle de yapılabilir. Aksine hüküm bulunmayan hâllerde mahkeme, şikâyet konusu işlemi yapan icra dairesinin açıklama yapmasına ve duruşma yapılmasına gerek olup olmadığını takdir eder; duruşma yapılmayan işlerde işin kendisine geldiği tarihten itibaren en geç on gün içinde kararını verir (m. 18). Bu süre, şikâyetin takibi fiilen durdurmaması kaygısını yansıtır. Duruşmalar ancak zorunluluk hâlinde ve otuz günü geçmemek üzere ertelenebilir.
Sürelerin hesaplanması ve değiştirilmemesi
İcra hukukunda süreler kısa ve kesindir; yanlış hesaplama doğrudan hak kaybına yol açar. Gün olarak tayin olunan müddetlerde ilk gün hesaba katılmaz. Ay veya sene olarak tayin olunan müddetler, ayın veya senenin kaçıncı günü işlemeye başlamışsa biteceği ay veya senenin aynı gününde; müddetin biteceği ayda böyle bir gün yoksa ayın son gününde biter. Hafta olarak belirlenen müddet, başladığı güne son hafta içindeki karşılık gelen günde biter. Bir müddetin sonuncu günü resmî bir tatil gününe rastlarsa müddet tatili takip eden günde biter ve son günün tatil saatinde bitmiş sayılır (m. 19).
Bu süreler tarafların tasarrufuna bırakılmamıştır. Kanunun tayin eylediği müddetleri değiştiren bütün mukaveleler hükümsüzdür; ancak herhangi bir müddetin geçmesinden istifade hakkı olan borçlu bu hakkından vazgeçebilir ve bu vazgeçme üçüncü şahıslara tesir etmez (m. 20). Kural, kamu düzeninin korunmasına; istisna ise yalnız kendi lehine olan süreden feragat eden borçlunun iradesine dayanır. Tebligat da bu düzenin parçasıdır: icra dairelerince yapılacak tebliğler yazıyla ve Tebligat Kanunu hükümlerine göre yapılır (m. 21).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.