İhtiyati Haciz
İhtiyati haczin koşullarını, yetkili mahkemeyi ve kararı, teminat yükümlülüğünü, kararın icrasını, borçlunun itirazını ve teminatla haczin kaldırılmasını, tamamlama merasimini ve icrai hacizlere iştiraki ele alır.
İhtiyati haczin koşulları
İhtiyati haciz, henüz kesinleşmemiş bir alacağın güvence altına alınması için başvurulan geçici korumadır. Rehinle temin edilmemiş ve vadesi gelmiş bir para borcunun alacaklısı, borçlunun yedinde veya üçüncü şahısta olan taşınır ve taşınmaz mallarını ve alacaklarıyla diğer haklarını ihtiyaten haczettirebilir (m. 257). Vadesi gelmiş bir borçta alacaklıya yalnızca alacağını göstermesi yeterlidir; ayrıca bir tehlike kanıtı aranmaz.
Vadesi gelmemiş borçtan dolayı ihtiyati haciz ise yalnız kanunda sayılan hâllerde istenebilir: borçlunun muayyen yerleşim yeri yoksa veya borçlu taahhütlerinden kurtulmak maksadıyla mallarını gizlemeye, kaçırmaya ya da kendisi kaçmaya hazırlanıyorsa, kaçıyorsa veya bu maksatla alacaklının haklarını ihlal eden hileli işlemlerde bulunuyorsa (m. 257). Bu hâllerde haczin konulması borcu yalnız borçlu hakkında muacceliyet kazandırır. Rehinle temin edilmiş alacaklarda kural olarak ihtiyati haciz istenemez; çünkü alacak zaten bir güvenceye sahiptir. İhtiyati haciz, alacağın esası hakkında bir karar vermez; yalnızca ileride yapılacak takibin sonuçsuz kalmasını önlemeye yönelir.
Yetkili mahkeme ve karar
İhtiyati hacze, takip hukukundaki yetki kurallarına göre yetkili mahkeme tarafından karar verilir (m. 258). Alacaklı, alacağı ve icabında haciz sebepleri hakkında mahkemeye kanaat getirecek deliller göstermeye mecburdur. Mahkeme iki tarafı dinleyip dinlememekte serbesttir; bu, ihtiyati haczin ani koruma işlevine uygun bir düzenlemedir. Karar, alacaklının hakkını yaklaşık olarak ispatlamasına dayanır; tam ispat aranmaz.
İhtiyati haciz talebinin reddi kararı gerekçeli olarak verilir ve bu karara karşı istinaf yoluna başvurulabilir. Yüzüne karşı aleyhinde ihtiyati haciz kararı verilen taraf da istinaf yoluna başvurabilir; bölge adliye mahkemesi bu başvuruları öncelikle inceler ve verdiği karar kesindir (m. 258). Bu düzenleme, ihtiyati haciz kararının hem verilmemesi hem de verilmesi hâlinde etkili bir denetim sağlar. Kararın içeriği de kanunda belirlenmiştir: alacaklının ve borçlunun kimliği, haczin hangi belgelere dayanarak ve ne miktar alacak için konulduğu, haciz sebebi, haczedilecek şeyler ve alacaklının zararı tazminle mükellef olduğu ile gösterilen teminatın nelerden ibaret bulunduğu yazılır (m. 260).
Teminat yükümlülüğü
İhtiyati haciz, borçlu için ağır sonuçlar doğurabildiğinden alacaklının bu riski paylaşması istenir. İhtiyati haciz isteyen alacaklı, hacizde haksız çıktığı takdirde borçlunun ve üçüncü şahsın bu yüzden uğrayacakları bütün zararlardan sorumludur ve kanunda yazılı teminatı vermeye mecburdur (m. 259). Ancak alacak bir ilama dayanıyorsa teminat aranmaz; alacak ilam niteliğinde bir belgeye dayanıyorsa mahkeme teminata lüzum olup olmadığını takdir eder. Tazminat davası, ihtiyati haczi koyan mahkemede de görülebilir.
Teminat kurumu, ihtiyati haczin en önemli denge aracıdır. Alacaklı, haksız çıkma riskini üstlendiğini gösteren bir güvence vermeden borçlunun malvarlığına el koyduramaz. Teminatın türü ve miktarı mahkemece belirlenir. İlam niteliğindeki belgeye dayanan alacaklarda takdir yetkisinin tanınması, belgenin ispat gücüne göre esneklik sağlar. Alacaklı hacizde haksız çıkarsa, borçlu ve üçüncü şahıs uğradıkları zararın tazminini isteyebilir; bu sorumluluk, ihtiyati haczin hafife alınmaması gerektiğini gösterir.
Kararın icrası
İhtiyati haciz kararı kendiliğinden uygulanmaz. Alacaklı, kararın verildiği tarihten itibaren on gün içinde kararı veren mahkemenin yargı çevresindeki icra dairesinden kararın infazını istemeye mecburdur; aksi hâlde ihtiyati haciz kararı kendiliğinden kalkar (m. 261). İhtiyati haciz kararları, haciz yolundaki haczin nasıl yapılacağına dair hükümlere göre icra edilir. İhtiyati haczin infazı ile ilgili şikâyetler, infazı yapan icra dairesinin bağlı olduğu icra mahkemesine yapılır (m. 261).
İnfazın belgelenmesi de zorunludur. Haczi icra eden memur bir tutanak düzenler; bunda haczedilen şeyler ve kıymetleri gösterilir ve tutanak derhal icra dairesine verilir. İcra dairesi, ihtiyati haciz tutanağının birer suretini üç gün içinde haciz sırasında hazır bulunmayan alacaklı ve borçluya ve icabında üçüncü şahsa tebliğ eder (m. 262). Tutanağın tebliği, borçlunun itiraz süresinin başlaması bakımından da önemlidir. Haczedilen mallar, şartları sağlandığında borçlunun yedinde veya üçüncü şahısta bırakılabilir (m. 263).
Tamamlama merasimi
İhtiyati haciz geçici bir tedbirdir; kısa sürede kesin takibe veya davaya bağlanmalıdır. Dava açılmadan veya icra takibine başlanmadan önce ihtiyati haciz yaptırmış olan alacaklı, haczin tatbikinden, haciz gıyabında yapılmışsa haciz tutanağının kendisine tebliğinden itibaren yedi gün içinde ya takip talebinde bulunmaya ya da dava açmaya mecburdur (m. 264). Bu yükümlülük yerine getirilmezse ihtiyati haciz kalkar.
Takip başladıktan sonra da süreler işlemeye devam eder. Borçlu ödeme emrine itiraz ederse itiraz hemen alacaklıya tebliğ olunur; alacaklı tebliğ tarihinden itibaren yedi gün içinde icra mahkemesinden itirazın kaldırılmasını istemeye veya mahkemede dava açmaya mecburdur. İcra mahkemesi itirazın kaldırılması talebini reddederse alacaklının kararın tebliğinden itibaren yedi gün içinde dava açması gerekir (m. 264). İhtiyati haciz alacak davasının görüldüğü sırada konulmuşsa, esas hakkındaki hükmün tebliğinden itibaren bir ay içinde takip talebinde bulunulmalıdır. Bu zincirleme süreler, ihtiyati haczin süresiz bir baskı aracına dönüşmesini engeller.
Borçlunun itirazı ve haczin kaldırılması
Borçlu, kendisi dinlenmeden verilen ihtiyati haczin dayandığı sebeplere, mahkemenin yetkisine ve teminata karşı; huzuruyla yapılan hacizlerde haczin tatbiki, aksi hâlde haciz tutanağının kendisine tebliği tarihinden itibaren yedi gün içinde mahkemeye müracaatla itiraz edebilir (m. 265). Menfaati ihlal edilen üçüncü kişiler de ihtiyati haczi öğrendikleri tarihten itibaren yedi gün içinde haczin dayandığı sebeplere veya teminata itiraz edebilir. Mahkeme, gösterilen sebeplere hasren inceleme yaparak itirazı kabul veya reddeder; itirazı yerinde görürse kararını değiştirebilir veya kaldırabilir (m. 265).
Borçlunun bir başka imkânı, teminat göstererek haczin kaldırılmasını istemektir. Borçlu, para veya mahkemece kabul edilecek rehin veya esham yahut tahvilat depo etmek veya taşınmaz rehin yahut muteber bir banka kefaleti göstermek şartıyla ihtiyati haczin kaldırılmasını mahkemeden isteyebilir; takibe başlandıktan sonra bu yetki icra mahkemesine geçer (m. 266). Böylece borçlu, malvarlığının fiilen el konulması yerine alacaklıyı güvence altına alan bir teminat vererek ticari faaliyetini sürdürebilir.
İcrai hacizlere iştirak
İhtiyati haciz, sahibine diğer alacaklılar karşısında tam bir rüçhan hakkı vermez; ancak belirli bir koruma sağlar. İhtiyaten haczedilen mallar, ihtiyati haciz kesin hacze dönüşmeden önce diğer bir alacaklı tarafından kanuna veya diğer kanunlara göre haczedilirse, ihtiyati haciz sahibi alacaklı bu hacze, hacze iştikakın şartları dairesinde kendiliğinden ve geçici olarak iştirak eder (m. 268). Rehinden önce ihtiyati veya icrai haciz bulunması hâlinde amme alacağı dahil hiçbir haciz, rehinden önceki hacze iştirak edemez.
Bu düzenleme, ihtiyati haczin geçici niteliğini ve sıradaki yerini açıklar. İhtiyati haciz sahibi, takibini kesinleştirip kesin hacze dönüştürmediği sürece tam anlamıyla öncelikli değildir; buna karşılık başka bir alacaklının haczi ortaya çıktığında korunmasız da kalmaz. İhtiyati haciz masrafları satış tutarından alınır; ancak ihtiyati haciz diğer rüçhan hakkını vermez (m. 268). Bu hüküm, ihtiyati haczin amacının alacağı güvenceye almak olduğunu, alacaklıya kanunda öngörülmeyen bir imtiyaz tanımadığını gösterir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.