İlamlı Takip ve Rehnin Paraya Çevrilmesi
İlamların ve ilam niteliğindeki belgelerin icrasını, ilamlı takipte zamanaşımını ve icranın iadesini, taşınır rehni ile ipoteğin paraya çevrilmesi yollarını, rehin açığı belgesini ele alır.
İlamlı takibin konusu ve ilam niteliğindeki belgeler
Alacaklının elinde mahkeme kararı varsa takip daha kısa ve güvenli bir yoldan yürür. İlamlı takip, bir mahkeme ilamına veya kanunen ilam hükmünde sayılan belgeye dayanır. Kanun, mahkeme huzurunda yapılan sulhleri, kabulleri ve para borcu ikrarını içeren resen düzenlenmiş noter senetlerini, istinaf ve temyiz kefaletnamelerini ve icra dairesindeki kefaletleri ilamların icrası hakkındaki hükümlere tabi tutar (m. 38). Bu sayılanlar bakımından ayrıca bir yargılama yapılmasına gerek yoktur.
İlamlı takibin en önemli özelliği, borçlunun takibe karşı savunma imkânlarının daralmasıdır. İlamsız takipte ödeme emrine itiraz takibi durdururken, ilamlı takipte borçlu kural olarak yalnızca ilamın icra kabiliyetine veya borcun sona erdiğine ilişkin sınırlı itirazlar ileri sürebilir. Kanunun ikinci babında yazılı hükümlere aykırı olmayan diğer hükümler ilama dayanan takiplerde de uygulanır (m. 41). Bu yapı, kesinleşmiş bir yargı kararının etkisiz kalmasını önler; alacaklının hakkına kavuşması için yeniden yargılama yapılması gerekmez.
İlamlı takipte zamanaşımı ve icranın iadesi
İlama dayanan takip de süresiz değildir. İlama müstenit takip, son muamele üzerinden on sene geçmekle zamanaşımına uğrar; noter senedine dayanan takip ise senedin mahiyetine göre borçlar veya ticaret kanunlarında belirlenen zamanaşımına tabidir (m. 39). On yıllık sürenin son muameleden başlaması, takibin canlı tutulduğu sürece sürenin yeniden işlemesi sonucunu doğurur.
İlam her zaman yerinde kalmaz. Bir ilamın bölge adliye mahkemesince kaldırılması veya temyizen bozulması icra muamelelerini olduğu yerde durdurur (m. 40). İlam icra edildikten sonra bölge adliye mahkemesince kaldırılır veya yeniden esas hakkında karar verilir ya da Yargıtayca bozulup da aleyhine icra takibi yapılmış olan kimsenin hiç veya o kadar borcu olmadığı kesin bir ilamla tahakkuk ederse, ayrıca hükme hacet kalmaksızın icra tamamen veya kısmen eski hâline iade olunur; ancak üçüncü şahısların iyi niyetle kazandıkları haklara halel gelmez (m. 40). Bu hüküm, haksız yere tahsil edilen paranın ayrı bir dava açılmadan geri verilmesini sağlar.
Taşınır rehninin paraya çevrilmesi: takip talebi ve ödeme emri
Taşınır rehniyle güvence altına alınmış alacağın takibi, haciz yolundan farklı bir usule tabidir. Alacağı taşınır rehni ile sağlanmış alacaklı, takip talebinde kanunun genel hükümlerinde yazılı hususlardan başka merhunun ne olduğunu ve rehin üçüncü şahıs tarafından verilmiş veya mülkiyeti üçüncü şahsa geçmişse onun ve rehin üzerinde sonra gelen rehin hakkı varsa bu hakka sahip olan şahsın ismini de bildirir (m. 145). Rehin hakkı, takibin konusunu ve kapsamını doğrudan belirlediği için bu bilgiler zorunludur.
Takip talebi üzerine icra dairesi, keyfiyeti rehin üzerinde sonra gelen rehin hakkı sahibine bir ihbarname ile bildirir ve borçlu ile rehin maliki üçüncü şahsa birer ödeme emri gönderir. Ödeme emrinde ödeme müddetinin on beş gün olduğu ve yedi gün içinde itiraz olunmaz ve bu süre içinde borç ödenmezse rehnin satılacağı bildirilir (m. 146). Görüldüğü gibi taşınır rehninde ödeme süresi haciz yolundakinden uzundur; buna karşılık itiraz süresi yine yedi gündür. Rehinli alacaklının takibi, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla yürür.
Taşınır rehninde itiraz
Ödeme emrine itiraz hakkında 62'den 72 nci maddeye kadar olan hükümler uygulanır (m. 147). Ancak rehinli takibe özgü iki kural vardır. Birincisi, rehin hakkına açıkça itiraz edilmemişse alacaklının rehin hakkı takip safhası içinde artık tartışma konusu olamaz. İkincisi, sırf rehin hakkına itiraz olunduğu takdirde alacaklı, rehnin paraya çevrilmesi yoluyla takipten vazgeçerek takibin haciz yoluyla devamını isteyebilir; bu takdirde borçluya mal beyanında bulunması için yedi gün mühlet verilir (m. 147).
Bu düzenleme, alacaklıya esneklik tanırken borçlunun rehin hakkına ilişkin savunmasını da korur. Rehin hakkına hiç itiraz edilmemesi, borçlunun rehnin geçerliliğini kabul ettiği anlamına gelir; bu kabul, sonraki aşamada rehnin kapsamına ilişkin tartışmayı sınırlar. Buna karşılık alacaklının haciz yoluna geçmesi, rehnin paraya çevrilmesindeki öncelikli konumundan vazgeçmesi anlamına gelir. Borçlu, haciz yolunda mal beyanı yükümlülüğüyle karşılaşır; bu yükümlülüğün ihlali kanunda ayrıca yaptırıma bağlanmıştır.
İpoteğin paraya çevrilmesi: takip talebi ve icra emri
Taşınmaz rehni bakımından usul farklıdır. Taşınmaz ipotek alacaklısı, yetkili veya taşınmazın bulunduğu yer icra dairesine elindeki ipotek belgesinin akit tablosunun tapu idaresince verilmiş resmî bir örneğini ibrazla alacağın miktarını bildirir ve kanunun genel hükümlerine göre takip talebinde bulunur (m. 148). İpotek sözleşmesinin tarafları veya ipotekli taşınmazı sonradan satın alanlar ya da bunların halefleri, tapu sicili müdürlüğüne yurt içinde bir tebligat adresi bildirmek zorundadır (m. 148/a).
İcra memuru, ibraz edilen akit tablosunun kayıtsız şartsız bir para borcu ikrarını içerdiğini ve alacağın muaccel olduğunu anlarsa borçluya ve taşınmaz üçüncü şahıs tarafından rehnedilmişse ayrıca bunlara birer icra emri gönderir. Bu icra emrinde borcun otuz gün içinde ödenmesi ve bu süre içinde borç ödenmez ve icra mahkemesinden icranın geri bırakılmasına dair bir karar getirilmezse alacaklının taşınmazın satışını isteyebileceği bildirilir (m. 149). İpoteğin paraya çevrilmesinde ödeme emri değil icra emri gönderilmesi, alacağın ipotek belgesiyle zaten belirli olduğunu yansıtır.
İpoteğe itiraz ve icranın geri bırakılması
Borçlu veya üçüncü şahıs, icra emrinin tebliğinden itibaren yedi gün içinde itirazda bulunabilir; ancak rehin hakkı itiraz konusu yapılamaz (m. 150). İpoteğin iptali hakkında dava açılması hâlinde menfi tespit davasına ilişkin hükümler kıyas yoluyla uygulanır. İtirazın incelenmesinde de 62'den 72 nci maddeye kadar olan hükümler geçerlidir; ipotek bir cari hesap veya işleyecek kredi gibi bir sözleşmenin teminatı olarak verilmişse icra mahkemesi bu sözleşmeyi ve ilgili belgeleri inceleme yetkisine sahiptir (m. 150/a).
İcranın geri bırakılması bakımından özel bir teminat kuralı vardır. İcra mahkemesinin geri bırakılma isteminin reddine ilişkin kararına karşı istinaf yoluna başvuran borçlu veya üçüncü şahıs, takip konusu alacağın yüzde on beşi nispetinde teminat yatırmadığı takdirde satış durmaz; bölge adliye mahkemesince talebin reddi hâlinde bu teminat ayrıca hükme hacet kalmaksızın alacaklıya tazminat olarak ödenir (m. 149/a). Bu düzenleme, satışın istinaf süresince süresiz olarak durdurulmasını önler.
Satış, rehin açığı belgesi ve gaip alacaklı
Rehinli malın satışı sonrasında bedelin dağıtımı genel kurallara bağlıdır. Rehin bedelinden masrafların çıkarılmasında ve artanın alacaklılar arasında paylaştırılmasında haciz yolundaki paylaştırma hükmü uygulanır (m. 151). Satış tutarı alacaklıların alacağını ödemeye yetmezse icra memuru, iflas hükümlerine göre alacaklıların her birine ait sıra ve payları tayin eder; sıra cetveline itiraza ilişkin hükümler burada da geçerlidir (m. 151).
Rehin, satış isteyenin alacağına derece itibarıyla rüçhanı olan diğer rehinli alacakların tutarından fazla bir bedelle alıcı çıkmamasından dolayı satılamazsa veya satılıp da tutarı takip olunan alacağa yetmezse alacaklıya bütün veya geri kalan alacağı için bir belge verilir; bu belge rehin açığı belgesidir ve borç ikrarını içeren senet niteliğindedir. Alacaklı, satış yapılmamışsa artırma gününden, satış yapılmışsa satışın kesinleşmesi tarihinden itibaren bir sene içinde haciz yoluyla takip talebinde bulunursa yeniden icra veya ödeme emri tebliğine lüzum yoktur (m. 152). İpotekli alacakta alacaklının gaip olması veya borcu almaktan kaçınması hâlinde borçluya ipoteğin çözülmesi için bir yol tanınmıştır (m. 153).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.