İdari Yargı Teşkilatı

Danıştayın, bölge idare mahkemelerinin, idare ve vergi mahkemelerinin kuruluşunu, görevlerini, organlarını ve tek hâkimle çözümlenen davaları açıklar.

İdari yargı teşkilatının genel yapısı

İdari yargı teşkilatı, Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemelerinden oluşur. 2576 sayılı Kanun m. 1 uyarınca bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleri, bu Kanunla verilen görevleri yerine getirmek üzere kurulmuş genel görevli bağımsız mahkemelerdir. Danıştay ise Anayasa ile görevlendirilmiş Yüksek İdare Mahkemesidir. Teşkilat, üç dereceli bir yapıya sahiptir: ilk derece mahkemeleri, istinaf mercii ve temyiz mercii. Bu yapı, 2014 yılında 6545 sayılı Kanunla istinaf kurumunun getirilmesiyle oluşmuştur. İdari yargı hâkimleri, bağımsızlık ve teminat güvencesine sahiptir; hâkimlerin atama ve denetimi Hâkimler ve Savcılar Kurulunca yapılır. Mahkemelerin kurulması, yargı çevrelerinin tespiti ve iş bölümü, coğrafi durum ve iş hacmi göz önünde tutularak belirlenir. Yargı çevresi, bir mahkemenin yetkili olduğu coğrafi alanı ifade eder; yetki kuralları bu çerçevede işler.

Danıştayın görevleri

Anayasa m. 155 uyarınca Danıştay, idari mahkemelerce verilen ve kanunun başka bir idari yargı merciine bırakmadığı karar ve hükümlerin son inceleme merciidir. Danıştay, kanunla gösterilen belli davalara da ilk ve son derece mahkemesi olarak bakar. Danıştay, davaları görmek, idari uyuşmazlıkları çözmek ve kanunla gösterilen diğer işleri yapmakla görevlidir. 2575 sayılı Danıştay Kanunu m. 1, Danıştayı Türkiye Cumhuriyeti Anayasası ile görevlendirilmiş Yüksek İdare Mahkemesi, danışma ve inceleme mercii olarak tanımlar. Danıştayın danışma görevi, kamu hizmetleriyle ilgili imtiyaz şartlaşma ve sözleşmeleri hakkında düşünce bildirmeyi kapsar. Danıştay kararları, idari yargı için içtihat oluşturur.

Danıştayın karar organları

Danıştayın karar organları şunlardır: daireler, Danıştay Genel Kurulu, İdari İşler Kurulu, İdari Dava Daireleri Kurulu, Vergi Dava Daireleri Kurulu, İçtihatları Birleştirme Kurulu. Daireler, ilk derece ve temyiz incelemesini yapar. İdari Dava Daireleri Kurulu, idari daireler arasındaki içtihat uyuşmazlıklarını giderir. Vergi Dava Daireleri Kurulu, vergi daireleri arasındaki uyuşmazlıkları çözer. İçtihatları Birleştirme Kurulu, daireler arasındaki aykırı içtihatları birleştirir. Danıştay Başkanı, Başsavcı, başkanvekilleri, daire başkanları ve üyeler, yüksek mahkeme hâkimleri olarak teminat altında görev yaparlar.

Bölge idare mahkemeleri

Bölge idare mahkemeleri, istinaf merciidir. 2576 sayılı Kanun m. 3 uyarınca bölge idare mahkemelerinde biri idare diğeri vergi olmak üzere en az iki daire bulunur. Dairelerde bir başkan ile yeteri kadar üye görev yapar. Bölge idare mahkemesinin görevleri şunlardır: istinaf başvurularını inceleyip karara bağlamak, yargı çevresindeki idare ve vergi mahkemeleri arasında çıkan görev ve yetki uyuşmazlıklarını kesin karara bağlamak ve diğer kanunlarla verilen görevleri yapmak. Bölge idare mahkemesi, istinaf incelemesinde hem usul hem esas yönünden denetim yapar. Kararın hukuka uygun bulunmaması hâlinde ilk derece kararını kaldırarak işin esası hakkında yeniden karar verebilir.

İdare ve vergi mahkemeleri

İdare ve vergi mahkemelerinde birer başkan ile yeteri kadar üye bulunur; mahkeme kurulları başkan ile iki üyeden oluşur. İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal, tam yargı ve idari sözleşme davalarını çözer. Vergi mahkemeleri ise vergi, resim, harç ve benzeri mali yükümler ile bunların zam ve cezalarına ilişkin davaları çözer. Mahkemeler, aynı yargı çevresinde birden fazla ise iş bölümü Hâkimler ve Savcılar Kurulunca belirlenebilir. Mahkemeler, tevzi edilen davalara bakmak zorundadır; iş bölümü kuralları görev kuralları gibi kamu düzeninden değildir. İdare ve vergi mahkemelerinin kurulması, kaldırılması ve yargı çevrelerinin değiştirilmesi Adalet Bakanlığının önerisi üzerine Hâkimler ve Savcılar Kurulunca karara bağlanır; bu kararlar Resmî Gazetede yayımlanır. Böylece mahkeme teşkilatındaki değişiklikler kamuya duyurulmuş olur.

Tek hâkimle çözümlenen davalar

2576 sayılı Kanun m. 7, düzenleyici işlemlere karşı açılanlar hariç, belirli davaların idare mahkemesi hâkimlerinden biri tarafından çözümleneceğini öngörür. Bu davalar şunlardır: konusu belirli bir parasal sınırı aşmayan iptal ve tam yargı davaları, öğrencilere ilişkin bazı disiplin kararları dışındaki disiplin davaları, kamu görevlilerine ilişkin geçici görevlendirme, yolluk, lojman ve izin işlemlerinden doğan davalar. Vergi mahkemelerinde de belirli bir tutarı aşmayan uyuşmazlıklar tek hâkim tarafından çözümlenir. Tek hâkimle çözümlenen davaların dağılımı, işlerde denge sağlanacak biçimde mahkeme başkanı tarafından önceden tespit edilir. Tek hâkim, ilk inceleme raporu düzenlemeden doğrudan karar verebilir. Tek hâkim kararlarına karşı da istinaf yolu açıktır; kanun yolları, kararı veren mahkemenin niteliğine göre değil, dava değerine ve konusuna göre belirlenir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.