İlk İnceleme
Dava dilekçesinin ilk incelemesini, inceleme sırasını, ilk inceleme sonucu verilecek kararları, dilekçenin reddini, harç ve posta ücreti eksikliğini ve ilk inceleme kararlarına karşı kanun yolunu açıklar.
İlk incelemenin niteliği
İlk inceleme, dava dilekçesinin esas incelemesine geçilmeden önce usul yönünden denetlenmesidir. İYUK m. 14, dilekçelerin kaydedilmesini ve görevli daire veya mahkemeye havalesini düzenler. Dilekçeler, Danıştayda daire başkanının görevlendireceği bir tetkik hâkimi, idare ve vergi mahkemelerinde ise mahkeme başkanı veya görevlendireceği bir üye tarafından incelenir. İlk inceleme, davanın kabul edilebilirlik şartlarının toplu biçimde denetlenmesidir. Amaç, esas incelemesine geçmeden önce usul eksikliklerinin giderilmesi ve gereksiz yargılama faaliyetinin önlenmesidir. İlk inceleme tamamlanmadan tebligat yapılmaz; ancak ilk incelemede kanuna aykırılık görülmezse tebligat işlemine geçilir. İlk inceleme tek hâkim tarafından da yapılabilir; tek hâkimle çözümlenecek davalar için rapor düzenlenmez ve 15 inci madde hükümleri doğrudan hâkim tarafından uygulanır.
İnceleme sırası
İYUK m. 14/3, ilk incelemenin hangi yönlerden ve hangi sırayla yapılacağını belirler. İnceleme sırasıyla şu başlıklarda yapılır: görev ve yetki, idari merci tecavüzü, ehliyet, idari davaya konu olacak kesin ve yürütülmesi gereken bir işlem olup olmadığı, süre aşımı, husumet ve 3 ile 5 inci maddelere uygunluk. Bu sıra kanunla belirlenmiştir; inceleme bu sıraya göre yapılır. Görev ve yetki, davanın hangi mahkemede görüleceğini; husumet, davanın doğru hasma yöneltilip yöneltilmediğini; ehliyet, taraf olma kabiliyetini ifade eder. Kesin ve yürütülmesi gereken işlem şartı, iptal davasının konusunun denetlenebilir bir idari işlem olmasını gerektirir. Süre aşımı, dava açma süresinin geçirilip geçirilmediğinin tespitidir. İdari merci tecavüzü, davacının idari yargı yerine idari bir mercie başvurmuş olması hâlinde ortaya çıkar; dilekçe bu durumda görevli idare merciine tevdi edilir. Bu sıranın önemi, şartlardan birinin yokluğunun diğerlerinin incelenmesine gerek bırakmadan davayı sonuçlandırabilmesidir. Örneğin süre aşımı tespit edilen bir davada esasa geçilmez; böylece mahkeme gereksiz yere dosya ve tebligat yükü altına girmez.
İlk inceleme sonucu verilecek kararlar
Dilekçeler bu yönlerden kanuna aykırı görülürse, durum görevli daire veya mahkemeye bir rapor ile bildirilir. İYUK m. 15, ilk inceleme üzerine verilecek kararları düzenler. Buna göre mahkeme, görev ve yetki yönünden red kararı verebilir, ehliyet, kesin işlem ve süre aşımı hâllerinde davanın reddine karar verir. Hasım yanlış gösterilmişse, dilekçe tespit edilecek gerçek hasma tebliğ edilir. Dilekçe, 3 ve 5 inci maddelere uygun değilse, otuz gün içinde yeniden düzenlenmek veya noksanları tamamlanmak üzere reddedilir. İdari merci tecavüzü varsa, dilekçeler görevli idare merciine tevdi edilir. Dilekçelerin görevli mercie tevdi hâlinde, mahkemeye başvurma tarihi, merciine başvurma tarihi sayılır.
Dilekçenin reddi ve yeniden düzenlenmesi
Dilekçenin reddi, davanın esastan reddi değildir; davacıya eksikliği giderme imkânı tanır. Dilekçe reddedilirse, davacı otuz gün içinde dilekçeyi yeniden düzenleyebilir veya noksanlarını tamamlayabilir. Yeniden verilen dilekçelerde aynı yanlışlıklar yapıldığı takdirde dava reddedilir. Dilekçelerin 3 üncü maddeye uygun olmamaları dolayısıyla reddi hâlinde, yeni dilekçeler için ayrıca harç alınmaz. Dilekçenin reddi kararı, davacının hak kaybına uğramasını önlemeye yöneliktir. Bu nedenle red kararında eksikliğin açıkça gösterilmesi gerekir. Dilekçenin reddi üzerine verilen karara karşı kural olarak kanun yoluna gidilemez; davacı, yeni dilekçe vermekle davayı sürdürür.
Harç ve posta ücreti eksikliği
Dava açılırken harç ve posta ücretinin verilmesi gerekir. İYUK m. 6/4 uyarınca herhangi bir sebeple harcı veya posta ücreti verilmeden ya da eksik harç veya posta ücreti ile dava açılmış olması hâlinde, otuz gün içinde harcın ve posta ücretinin verilmesi ve tamamlanması ilgiliye tebliğ olunur. Tebligata rağmen gereği yerine getirilmezse bildirim bir daha tekrarlanır. Harç veya posta ücreti süresi içinde verilmez veya tamamlanmazsa, davanın açılmamış sayılmasına karar verilir. Davanın açılmamış sayılması, davanın hiç açılmamış gibi sonuç doğurmasıdır. Bu karar davacıya tebliğ olunur. Harç ve posta ücreti eksikliği, ilk incelemenin tamamlayıcı bir parçasıdır.
İlk incelemenin süresi ve sonradan tespit
İlk inceleme ve buna bağlı işlemler, dilekçenin alındığı tarihten itibaren en geç onbeş gün içinde sonuçlandırılır. Bu süre, yargılamanın gecikmemesi için öngörülmüştür. İlk inceleme sırasında görülmeyen aykırılıklar sonradan tespit edilirse, davanın her safhasında 15 inci madde hükmü uygulanır. Yani ilk inceleme yalnızca başlangıçta yapılan bir denetim değildir; usul şartları davanın sonuna kadar gözetilir. İlk inceleme üzerine verilen kararların bir kısmına karşı istinaf ya da temyiz yoluna başvurulabilir. Görev ve yetki yönünden red, gerçek hasma tebliğ ve dilekçe red kararları bu kapsamın dışındadır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.