İstinaf, Temyiz ve Diğer Başvurular
İdari yargıda olağan kanun yolları olan istinaf ve temyizi, bu yolların sınırlarını, Danıştayın onama ve bozma kararlarını, kanun yararına temyizi ve yargılamanın yenilenmesini açıklar.
Kanun yollarının sistematiği
İdari yargıda karar tek başına kesinleşmez; kanun yolları denetimi sağlar. Olağan kanun yolları istinaf ve temyizdir; olağanüstü yollar ise kanun yararına temyiz ile yargılamanın yenilenmesidir. Ayrımın pratik sonucu sürededir: olağan yollar belirli ve kısa sürelerle sınırlıdır, olağanüstü yollar ise kesinleşmiş kararlara karşı ve daha esnek koşullarla işletilir. İstinaf ilk derece kararını hem maddi hem hukuki yönden denetler; temyiz ise esas itibarıyla hukuka uygunluk denetimidir. Bu nedenle istinaf bir üst derece yargılaması, temyiz bir hukukilik denetimi olarak anlaşılır. İYUK m. 45/2, istinafın temyizin şekil ve usullerine tabi olduğunu belirterek iki yol arasında usul birliği kurar.
İstinafın kapsamı ve parasal sınır
İdare ve vergi mahkemelerinin kararlarına karşı, başka kanunlarda farklı bir kanun yolu öngörülmüş olsa dahi, mahkemenin bulunduğu yargı çevresindeki bölge idare mahkemesine otuz gün içinde istinaf yoluna başvurulabilir (İYUK m. 45/1). Kanun koyucu küçük davalarda ikinci bir incelemeyi gereksiz görmüş, konusu otuz bir bin Türk lirasını geçmeyen vergi, tam yargı ve iptal davalarında verilen kararları kesin saymıştır. Bu parasal sınır her yıl yeniden değerleme ile artar; sınavda kanunun o günkü metnindeki rakam esas alınır. İstinaf başvurusuna konu kararlara karşı yapılan başvurularda, dilekçelerdeki hitap ve istekle bağlı kalınmaksızın dosyalar bölge idare mahkemesine gönderilir; böylece yanlış adresleme hak kaybına yol açmaz. İvedi yargılama usulüne tabi davalarda ise istinaf yoluna başvurulamaz (İYUK m. 45/8); ivedilik, çift dereceli incelemenin yarattığı gecikmeyi kabul etmez.
Bölge idare mahkemesinin istinaf incelemesi
Bölge idare mahkemesi üç farklı sonuçla karar verebilir. İlk olarak, kararı hukuka uygun bulursa istinaf başvurusunun reddine karar verir. İkinci olarak, kararın sonucu hukuka uygun olmakla birlikte gösterilen gerekçeyi doğru bulmaz veya eksik bulursa gerekçeyi değiştirerek yine reddeder; üçüncü olarak, maddi yanlışlıkların düzeltilmesi mümkünse gerekli düzeltmeyi yaparak başvuruyu reddeder (İYUK m. 45/3). Kararı hukuka uygun bulmadığı takdirde ise başvurunun kabulü ile ilk derece mahkemesi kararının kaldırılmasına ve işin esası hakkında yeniden bir karar vermeye yetkilidir (İYUK m. 45/4). Usule ilişkin belirli sakatlıklarda ise dosya kararı veren mahkemeye gönderilir; bu haller kanunda sayılmıştır ve bu sayılanlar dışında geri gönderme yapılamaz (İYUK m. 45/5). İstinaf başvurusuna konu kararı veren ya da karara katılan hâkim, aynı davanın istinaf incelemesinde bulunamaz (İYUK m. 45/7).
Temyiz edilebilen kararlar
Danıştay dava dairelerinin nihai kararları ile bölge idare mahkemelerinin kanunda sayılan davalar hakkında verdikleri kararlar, başka kanunlarda aksine hüküm bulunsa dahi Danıştayda, kararın tebliğinden itibaren otuz gün içinde temyiz edilebilir (İYUK m. 46/1). Temyize açık davalar tek tek sayılmıştır: düzenleyici işlemlere karşı açılan iptal davaları, konusu dokuz yüz yirmi bin Türk lirasını aşan vergi, tam yargı ve idari işlem davaları, meslekten veya kamu görevinden çıkarılma işlemleri, ticari faaliyeti uzun süreyle engelleyen işlemler, üst düzey atama işlemleri, imar planı ve parselasyon davaları ile düzenleyici ve denetleyici kurul kararlarına karşı açılan davalar bunlar arasındadır. Bu sayım sınırlayıcıdır; listede yer almayan kararlar istinaf aşamasında kesinleşir (İYUK m. 45/6). Temyiz istemleri Danıştay Başkanlığına hitaben yazılmış dilekçelerle yapılır ve dilekçenin üçüncü madde esaslarına göre düzenlenmesi gerekir (İYUK m. 48/1-2).
Danıştayın onama ve bozma kararları
Temyiz incelemesi sonunda Danıştay, kararı hukuka uygun bulursa onar; sonucu hukuka uygun olmakla birlikte gerekçeyi doğru bulmaz veya eksik bulursa gerekçeyi değiştirerek onar. Yeniden yargılama gerektirmeyen maddi hatalar ile düzeltilmesi mümkün eksiklik veya yanlışlıklar varsa kararı düzelterek onarır (İYUK m. 49/1). Bozma sebepleri üç başlıkta toplanmıştır: görev ve yetki dışında bir işe bakılmış olması, hukuka aykırı karar verilmesi, usul hükümlerinin uygulanmasında kararı etkileyebilecek nitelikte hata veya eksiklik bulunması (İYUK m. 49/2). Bozma kararı üzerine ilgili merci dosyayı öncelikle inceler ve yeniden karar verir; bölge idare mahkemesi bozma kararına uyabileceği gibi kararında ısrar da edebilir (İYUK m. 50/3). Israr hâlinde talep, konusuna göre Danıştay İdari veya Vergi Dava Daireleri Kurulunca incelenir ve bu kurulların kararlarına uymak zorunludur (İYUK m. 50/5).
Olağanüstü kanun yolları
Kanun yararına temyiz, kesin olarak verilen kararlar ile istinaf veya temyiz incelemesinden geçmeden kesinleşmiş kararlardan, niteliği bakımından yürürlükteki hukuka aykırı bir sonucu ifade edenler hakkında Başsavcı tarafından işletilir (İYUK m. 51/1). Bu yolun ayırt edici özelliği, bozma kararının daha önce kesinleşmiş olan merci kararının hukuki sonuçlarını kaldırmamasıdır (İYUK m. 51/2); amaç tarafların hukukunu değiştirmek değil, hukuk birliğini sağlamaktır. Yargılamanın yenilenmesi ise kesinleşmiş kararlara karşı kanunda sayılan sebeplerle istenebilir: sonradan ele geçirilen belge, sahte belge, bozulan ilam, bilirkişinin kasıtlı yanlış beyanı, hile, vekilsiz yargılama ve çekinmesi gereken hâkimin katılması bunlardandır (İYUK m. 53/1). Ayrıca AİHS veya eki protokollerin ihlali suretiyle verilen hüküm de yenileme sebebidir; bu hâl 2003 yılında eklenmiş, bireysel başvuru ile iç hukuk arasında köprü kurmuştur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.