İstisnai Yargılama Usulleri

Genel idari yargılama usulünden sapma gösteren ivedi yargılama usulünü, merkezî ve ortak sınavlara ilişkin usulü, çalışmaya ara vermeyi ve nöbetçi mahkemeyi açıklar.

İstisnai usullerin mantığı

İdari yargılamada kural, İYUK m. 1 ilâ m. 31 arasındaki genel usuldür. Ancak bazı uyuşmazlıklar, niteliği gereği daha hızlı çözülmeyi gerektirir. Bu ihtiyacı karşılamak için kanun, ivedi yargılama usulü ve merkezî sınavlara ilişkin yargılama usulü gibi özel rejimler öngörmüştür. İstisnai usullerin ortak özelliği, sürelerin kısaltılması ve bazı genel hükümlerin uygulanmamasıdır. Bu sapmalar, yargılamanın gecikmesinin telafisi güç zararlar doğuracağı alanlarda etkili koruma sağlamayı amaçlar. Özel usul öngörülmeyen uyuşmazlıklarda genel hükümler uygulanmaya devam eder. Bu nedenle istisnai usul, genel usulün yerine geçmez; yalnızca kanunda öngörülen uyuşmazlıklarda ve öngörülen ölçüde uygulanır.

İvedi yargılama usulünün uygulandığı işlemler

İvedi yargılama usulü, aşağıda sayılan işlemlerden doğan uyuşmazlıklar hakkında uygulanır (İYUK m. 20/A). Bunlar; ihaleden yasaklama kararları hariç ihale işlemleri, acele kamulaştırma işlemleri, Özelleştirme Yüksek Kurulu kararları, 2634 sayılı Turizmi Teşvik Kanunu uyarınca yapılan satış, tahsis ve kiralama işlemleri, 2872 sayılı Çevre Kanunu uyarınca idari yaptırım kararları hariç çevresel etki değerlendirmesi sonucu alınan kararlar ve 6306 sayılı Kanun uyarınca alınan Cumhurbaşkanı kararlarıdır. Sayım sınırlıdır; kıyasen genişletilemez. Bu işlemlerin ortak yanı, uygulanmaya başlandığında telafisi güç sonuçlar doğurmaları ve kamu yararı açısından aciliyet taşımalarıdır. Kanun koyucu, bu alanlarda yargısal korumanın gecikmesini istememiştir. İhaleden yasaklama kararlarının kapsam dışında bırakılması, bu kararların kişisel hak ve menfaatler üzerindeki ağır etkisinden kaynaklanır.

İvedi usulde süreler

İvedi usulde dava açma süresi otuz gündür; İYUK m. 11 hükümleri uygulanmaz. Yedi gün içinde ilk inceleme yapılır ve dava dilekçesi ile ekleri tebliğe çıkarılır. Savunma süresi, dilekçenin tebliğinden itibaren on beş gündür; bu süre bir defaya mahsus olmak üzere en fazla on beş gün uzatılabilir. Savunmanın verilmesiyle veya sürenin geçmesiyle dosya tekemmül etmiş sayılır. Dava, dosyanın tekemmülünden itibaren en geç bir ay içinde karara bağlanır. Ara kararı, keşif, bilirkişi incelemesi ve duruşma gibi işlemler ivedilikle sonuçlandırılır. Nihai karara karşı tebliğ tarihinden itibaren on beş gün içinde temyiz yoluna başvurulabilir; temyiz isteminin en geç iki ay içinde karara bağlanması öngörülmüştür.

İvedi usulde yürütmenin durdurulması ve temyiz

İvedi usulde yürütmenin durdurulması talebine ilişkin verilecek kararlara itiraz edilemez (İYUK m. 20/A-2/e). Bu kural, itiraz aşamasının yaratacağı gecikmeyi önlemeye yöneliktir; bunun karşılığında dava kısa sürede esastan karara bağlanır. Temyiz aşamasında Danıştay, evrak üzerinde yaptığı inceleme sonunda maddi vakıalar hakkında edinilen bilgiyi yeterli görürse veya temyiz sadece hukuki noktalara ilişkinse yahut maddi yanlışlıkların düzeltilmesi mümkünse işin esası hakkında karar verir. Aksi hâlde inceleme ve tahkikatı kendisi yaparak esas hakkında yeniden karar verir. Temyiz üzerine verilen kararlar kesindir. Bu düzen, ivedi usulün iki aşamada da hızlı sonuçlanmasını amaçlar; itiraz yasağı ise durdurma kararının derhal uygulanmasını sağlar.

Merkezî ve ortak sınavlara ilişkin yargılama usulü

Millî Eğitim Bakanlığı ile Ölçme, Seçme ve Yerleştirme Merkezi tarafından yapılan merkezî ve ortak sınavlara ilişkin uyuşmazlıklarda özel bir usul uygulanır (İYUK m. 20/B). Dava açma süresi on gündür; İYUK m. 11 hükümleri uygulanmaz. Yedi gün içinde ilk inceleme yapılır ve dilekçe tebliğe çıkarılır. Savunma süresi üç gün olup, bir defaya mahsus en fazla üç gün uzatılabilir. Dava, tekemmülden itibaren en geç on beş gün içinde karara bağlanır. Nihai karara karşı beş gün içinde temyiz yoluna başvurulabilir. Sınav sonuçlarının toplu etkisi düşünüldüğünde, sürelerin bu kadar kısa tutulması anlaşılır hâle gelir. Yürütmenin durdurulması ve iptal kararları, sınava katılan kişilerin lehine sonuç doğuracak şekilde uygulanır.

Çalışmaya ara verme ve nöbetçi mahkeme

Bölge idare, idare ve vergi mahkemeleri, her yıl bir eylülde başlamak üzere, yirmi temmuzdan otuz bir ağustosa kadar çalışmaya ara verirler (İYUK m. 61/1). Çalışmaya ara verme süresi içinde; birden fazla idari yargı mercii olan yerlerde, bölge idare mahkemesi başkanının önerisi üzerine görevlendirilecek hâkimlerin katıldığı bir nöbetçi mahkeme kurulur. Nöbetçi mahkeme, çalışmaya ara verme süresi içinde yürütmenin durdurulmasına ve delillerin tespitine ait işler ile kanunen belli süre içinde karara bağlanması gereken işleri görür (İYUK m. 62). Bu düzenleme, adli tatil boyunca acil koruma ihtiyacının karşılıksız kalmamasını sağlar. Nöbetçi mahkemenin yetkisi, sayılan işlerle sınırlıdır; genel yetki kuralı değişmez. Çalışmaya ara verme, dava açma sürelerinin işlemesini durdurmaz; süreler bu dönemde de işlemeye devam eder.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.