Türk İdari Yargı Sistemi ve Dava Türleri

Türk idari yargı sisteminin ikili yargı düzeni içindeki yerini, iptal, tam yargı ve idari sözleşme davalarını, bu davaların unsurlarını ve idare ile vergi mahkemeleri arasındaki görev dağılımını açıklar.

İkili yargı düzeni ve idari yargının yeri

Türk yargı sistemi, adli yargı ve idari yargı olmak üzere ikili bir düzene sahiptir. Adli yargı, özel hukuk uyuşmazlıklarını ve ceza davalarını çözer; idari yargı ise idarenin kamu gücüne dayanan eylem ve işlemlerinden doğan uyuşmazlıkları inceler. İdari yargı, Anayasa m. 125 uyarınca idarenin her türlü eylem ve işlemine karşı yargı yolunu sağlar. İdari yargı yerleri, Danıştay, bölge idare mahkemeleri, idare mahkemeleri ve vergi mahkemeleridir. Danıştay, kural olarak son inceleme merciidir; bölge idare mahkemeleri istinaf mercii olarak görev yapar; idare ve vergi mahkemeleri ise ilk derece mahkemeleridir. İdari yargı içinde görev paylaşımı kanunla belirlenir ve kamu düzenindendir.

İptal davası ve unsurları

İptal davası, idari işlemler hakkında yetki, şekil, sebep, konu ve maksat yönlerinden biri ile hukuka aykırı olduklarından dolayı iptalleri için menfaatleri ihlâl edilenler tarafından açılan davadır. Davanın konusu, kesin ve yürütülmesi zorunlu bir idari işlemdir. İptal davası bir hukuka uygunluk denetimidir; mahkeme, işlemi iptal etmekle yetinir, yerine yeni bir işlem kuramaz. Davanın unsurları şunlardır: yetki, şekil, sebep, konu ve maksat. Yetki unsuru, işlemi yapan makamın kanunen yetkili olmasını; şekil unsuru, usul kurallarına uyulmasını; sebep unsuru, işlemin dayandığı maddi vakıaların gerçek olmasını; konu unsuru, işlemin hukukî sonucunu; maksat unsuru ise kamu yararı amacını ifade eder. Bu unsurlardan birinin sakat olması iptal sebebidir. İptal kararı, işlemi tesis edildiği andan itibaren ortadan kaldırır; idare, kararın gereklerini yerine getirmekle yükümlüdür. İptal davası açılması, kural olarak işlemin yürütülmesini durdurmaz; bunun için ayrıca yürütmenin durdurulması istenmelidir.

Menfaat ihlali ve dava açma ehliyeti

İptal davasında davacı olabilmek için menfaat ihlali gerekir. Menfaat ihlali, davacının işlemle kişisel, meşru ve güncel bir ilişkisinin bulunmasıdır. Kişisel ilişki, davacının diğer kişilerden ayrılmasını; meşru ilişki, hukuken korunmaya değer bir yararın varlığını; güncel ilişki ise menfaatin halen devam etmesini ifade eder. İptal davasında hak ihlali aranmaz; menfaat ihlali yeterlidir. Bu nedenle ehliyet, tam yargı davasına göre daha geniştir. Düzenleyici işlemlere karşı açılan davalarda menfaat ihlalinin belirlenmesi daha esnektir; meslek kuruluşları ve dernekler de üyelerinin menfaatini ilgilendiren işlemlere karşı dava açabilir. Mahkeme, ehliyeti davanın her aşamasında re’sen gözetir.

Tam yargı davası

Tam yargı davası, idari eylem ve işlemlerden dolayı kişisel hakları doğrudan muhtel olanlar tarafından açılan davadır. Davanın amacı, idarenin verdiği zararın tazmin edilmesidir. Tam yargı davasında mahkeme, yalnızca hukuka uygunluk denetimi yapmaz; tazminat miktarını belirleyerek idareyi ödemeye mahkûm eder. Dava, idari bir işlemden veya idari eylemden doğabilir. İdari eylemlerden doğan tazminat davalarında dava açmadan önce idareye başvuru zorunludur. Tam yargı davasında davacı, hakkının doğrudan ihlâl edildiğini göstermelidir; menfaat ihlali yeterli değildir. İptal ve tam yargı davaları birlikte açılabilir; ancak talepler ayrı ayrı değerlendirilir. Tam yargı davasında davacı, zararın miktarını ve kapsamını somut olarak ortaya koymalıdır. Mahkeme, tazminatın miktarını belirlerken zararın gerçekliğini, illiyet bağını ve kusurun varlığını araştırır. İdarenin sorumluluğu, kusurlu sorumluluk yanında kusursuz sorumluluk esasına da dayanabilir.

İdari sözleşmelerden doğan davalar

İdari dava türlerinin üçüncüsü, idari sözleşmelerden doğan uyuşmazlıklara ilişkin davalardır. Kanun, tahkim yolu öngörülen imtiyaz şartlaşma ve sözleşmelerinden doğan uyuşmazlıkları bu kapsamın dışında tutar. Kamu hizmetlerinden birinin yürütülmesi için yapılan her türlü idari sözleşmeden dolayı taraflar arasında çıkan uyuşmazlıklar idari yargıda çözülür. İdari sözleşme, idareye üstün yetkiler tanıyan, kamu hizmetinin yürütülmesine ilişkin sözleşmedir. İmtiyaz sözleşmeleri, kamu hizmeti imtiyazının devrine ilişkin sözleşmelerdir. Yabancılık unsuru taşıyan uyuşmazlıklarda milletlerarası tahkim öngörülebilir. Bu davalarda görevli mahkeme, kural olarak idare mahkemesidir.

İdare ve vergi mahkemeleri arasında görev dağılımı

İdare mahkemeleri, vergi mahkemelerinin görevine giren davalarla ilk derecede Danıştayda çözümlenecek olanlar dışındaki iptal davalarını, tam yargı davalarını ve idari sözleşme davalarını çözer. Vergi mahkemeleri ise genel bütçeye, il özel idarelerine, belediye ve köylere ait vergi, resim ve harçlarla benzeri mali yükümler ve bunların zam ve cezalarına ilişkin davaları çözer. Vergi mahkemeleri, 6183 sayılı Kanunun uygulanmasına ilişkin davalar bakımından da görevlidir. Görev kuralları kamu düzenindendir; mahkeme, görevsizlik kararı verdiğinde dosyayı görevli mahkemeye gönderir. Görev uyuşmazlıkları, bölge idare mahkemesince kesin olarak çözülür. Görev, dava şartıdır ve ilk incelemede incelenir. Görevsizlik kararı veren mahkeme, dosyayı görevli mahkemeye gönderir; bu karar davanın reddi sonucunu doğurmaz.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.