Alt İşveren, Geçici İş İlişkisi ve Özel Çalışma Biçimleri

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin koşulları, birlikte sorumluluk, muvazaa; geçici iş ilişkisinin türleri ve süreleri; çağrı üzerine çalışma, uzaktan çalışma ve takım sözleşmesi.

Asıl işveren-alt işveren ilişkisinin tanımı ve sınırı

Asıl işveren-alt işveren ilişkisi, bir işverenin işyerinde yürüttüğü mal veya hizmet üretimine ilişkin yardımcı işlerde ya da asıl işin bir bölümünde, işletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işlerde başka bir işverenden iş almasıyla kurulur. Alt işveren, bu iş için görevlendirdiği işçilerini sadece asıl işverenden aldığı işte çalıştırır.

Kanun, ilişkinin sınırlarını çizer: İşletmenin ve işin gereği ile teknolojik nedenlerle uzmanlık gerektiren işler dışında asıl iş bölünerek alt işverenlere verilemez. Ayrıca asıl işverenin işçilerinin alt işveren tarafından işe alınarak çalıştırılmaya devam ettirilmesi suretiyle hakları kısıtlanamaz veya daha önce o işyerinde çalıştırılan kimseyle alt işveren ilişkisi kurulamaz. Bu yasaklar, alt işverenliğin işçi haklarını geriye götüren bir araç olarak kullanılmasını engellemeyi amaçlar.

Birlikte sorumluluk

Asıl işveren, alt işverenin işçilerine karşı o işyeriyle ilgili olarak İş Kanunu, iş sözleşmesi veya alt işverenin taraf olduğu toplu iş sözleşmesinden doğan yükümlülüklerden alt işverenle birlikte sorumludur. Bu sorumluluk, işçinin alacağının güvence altına alınmasını sağlar.

Sosyal güvenlik hukukunda da benzer bir sorumluluk vardır. Kanun, bir işverenden iş alan ve bu iş için görevlendirdiği sigortalıları çalıştıran üçüncü kişiyi alt işveren olarak tanımlar. Sigortalılar üçüncü bir kişinin aracılığıyla işe girmiş ve bunlarla sözleşme yapmış olsalar dahi asıl işveren, kanunun işverene yüklediği yükümlülüklerden dolayı alt işverenle birlikte sorumludur. Böylece prim borçları ve bildirim yükümlülükleri bakımından da işçi korunur.

Muvazaa ve sonuçları

Asıl işveren-alt işveren ilişkisi gerçek bir iş organizasyonuna dayanmalıdır. Kanun, yukarıdaki yasaklara aykırı davranılması hâlinde ve genel olarak ilişkinin muvazaalı bir işleme dayandığının kabul edilmesi durumunda, alt işverenin işçilerinin başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçisi sayılarak işlem göreceğini öngörür.

İşyeri tescili bakımından da bir denetim mekanizması vardır. Bölge müdürlüğünce yapılan inceleme sonucunda muvazaalı işlemin tespiti hâlinde gerekçeli müfettiş raporu işverenlere tebliğ edilir. Rapora otuz iş günü içinde itiraz edilmemiş veya mahkeme muvazaalı işlemin tespitini onamışsa tescil işlemi iptal edilir ve alt işverenin işçileri başlangıçtan itibaren asıl işverenin işçileri sayılır. Bu sonuç, kıdem ve diğer işçilik alacakları bakımından büyük fark yaratır.

Geçici iş ilişkisi: kuruluş biçimleri

Geçici iş ilişkisi, özel istihdam bürosu aracılığıyla ya da holding bünyesi içinde veya aynı şirketler topluluğuna bağlı başka bir işyerinde görevlendirme yapılmak suretiyle kurulabilir. Özel istihdam bürosu aracılığıyla kurulan ilişkide, Türkiye İş Kurumunca izin verilen büro, bir işverenle geçici işçi sağlama sözleşmesi yaparak işçisini geçici olarak o işverene devreder.

Kanun, özel istihdam bürosu aracılığıyla geçici iş ilişkisinin kurulabileceği hâlleri sayar. Bunlar arasında işçinin askerlik hizmeti veya iş sözleşmesinin askıda kaldığı diğer hâller, mevsimlik tarım işleri, ev hizmetleri, işletmenin günlük işlerinden sayılmayan ve aralıklı olarak gördürülen işler, iş sağlığı ve güvenliği bakımından acil işler veya üretimi önemli ölçüde etkileyen zorlayıcı nedenler, üretim kapasitesinin öngörülemeyen biçimde artması ve dönemsel iş artışları yer alır.

Süre sınırları ve yasaklar

Geçici işçi sağlama sözleşmesi, kanunda sayılan hâllerin bir kısmında bu hâllerin devamı süresince, mevsimlik tarım ve ev hizmetlerinde süre sınırı olmaksızın, diğer hâllerde ise en fazla dört ay süreyle kurulabilir. Sözleşme, dönemsel iş artışları dışındaki hâllerde toplam sekiz ayı geçmemek üzere en fazla iki defa yenilenebilir.

Geçici işçi çalıştıran işveren, sürenin sonunda aynı iş için altı ay geçmedikçe yeniden geçici işçi çalıştıramaz. Toplu işçi çıkarılan işyerlerinde sekiz ay süresince, kamu kurum ve kuruluşlarında ve yer altında maden çıkarılan işyerlerinde geçici iş ilişkisi kurulamaz. Grev ve lokavt uygulaması sırasında da geçici iş ilişkisiyle işçi çalıştırılamaz. Bu yasaklar, geçici çalışmanın kalıcı bir istihdam biçimine dönüşmesini ve işçi haklarının zayıflatılmasını önlemeyi amaçlar.

İş sağlığı ve güvenliğinde koordinasyon

Alt işverenlik ve geçici iş ilişkisi, iş sağlığı ve güvenliği yükümlülüklerini ortadan kaldırmaz. Altı aydan fazla süren asıl işveren-alt işveren ilişkisinde, taraflar ayrı kurullar oluşturmuşsa faaliyetlerin yürütülmesi ve kararların uygulanması konusunda iş birliği ve koordinasyon asıl işverence sağlanır. Kurul oluşturması gerekmeyen alt işveren, koordinasyonu sağlamak üzere vekâleten yetkili bir temsilci atar.

Geçici iş ilişkisinde de eğitim yükümlülüğü açıktır: Geçici iş ilişkisi kurulan işveren, iş sağlığı ve güvenliği risklerine karşı çalışana gerekli eğitimin verilmesini sağlar. Aynı çalışma alanında birden fazla işveren varsa ve birden fazla kurul oluşturulmuşsa işverenler, birbirlerinin çalışmalarını etkileyebilecek kurul kararları hakkında diğer işverenleri bilgilendirir.

Çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma

Çağrı üzerine çalışma, işçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması hâlinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı, kısmi süreli iş sözleşmesidir. Taraflar hafta, ay veya yıl gibi bir zaman diliminde çalışılacak süreyi belirlemezse haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır. Çağrı üzerine çalıştırılmak için belirlenen sürede işçi çalıştırılsın veya çalıştırılmasın ücrete hak kazanır. İşveren, çağrıyı aksi kararlaştırılmadıkça işçinin çalışacağı zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır.

Uzaktan çalışma ise işçinin işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesine dayalı, yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret, ekipman ve iletişim gibi hususlar yer alır. Uzaktan çalışanlar, esaslı neden olmadıkça salt sözleşmenin niteliği nedeniyle emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz. İşveren, iş sağlığı ve güvenliği önlemleri konusunda çalışanı bilgilendirmek, eğitim vermek, sağlık gözetimini sağlamak ve ekipmanla ilgili güvenlik tedbirlerini almakla yükümlüdür.

Takım sözleşmesi

Birden çok işçinin meydana getirdiği bir takımı temsil eden işçinin, takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmeye takım sözleşmesi denir. Takım sözleşmesi, oluşturulacak iş sözleşmeleri için hangi süre kararlaştırılmış olursa olsun yazılı yapılmalıdır ve sözleşmede her işçinin kimliği ile alacağı ücret ayrı ayrı gösterilir.

Takım sözleşmesinde isimleri yazılı işçilerden her birinin işe başlamasıyla o işçi ile işveren arasında sözleşmede belirlenen şartlarla bir iş sözleşmesi kurulmuş sayılır. Ücretler işveren veya işveren vekili tarafından her işçiye ayrı ayrı ödenir; takım kılavuzu, takıma dahil işçilerin ücretlerinden işe aracılık veya benzeri bir nedenle kesinti yapamaz. Bu düzenleme, takım hâlinde çalışmanın işçilerin bireysel haklarını gizlemesini engeller.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.