Çalışma Süreleri, Dinlenmeler ve İzinler
Haftalık çalışma süresi ve denkleştirme; fazla çalışmanın koşulları, sınırları ve ücreti; hafta tatili ve genel tatil; yıllık ücretli izin hakkı, süreleri, kullanılması ve ücreti; ara dinlenmeler ve analık izni.
Genel çalışma süresi ve denkleştirme
Genel bakımdan çalışma süresi haftada en çok kırkbeş saattir. Aksi kararlaştırılmamışsa bu süre, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine eşit ölçüde bölünerek uygulanır. Kırkbeş saat, normal çalışmanın üst sınırıdır; sözleşmeyle daha kısa bir süre kararlaştırılabilir. Daha kısa süre kararlaştırıldığında, bu süreyi aşan çalışmalar fazla sürelerle çalışma olarak değerlendirilir.
Tarafların anlaşmasıyla haftalık normal çalışma süresi, işyerlerinde haftanın çalışılan günlerine, günde on bir saati aşmamak koşuluyla farklı şekilde dağıtılabilir. Bu halde iki aylık süre içinde işçinin haftalık ortalama çalışma süresi, normal haftalık çalışma süresini aşamaz. Denkleştirme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar artırılabilir. Turizm sektöründe ise dört aylık süre içinde haftalık ortalama çalışma süresi normal süreyi aşmamak kaydıyla denkleştirme toplu iş sözleşmesiyle altı aya kadar uzatılabilir.
Denkleştirme, işverene yoğun ve sakin dönemleri dengeli biçimde yönetme imkânı verir. Ancak denkleştirme süresi içinde günlük on bir saatlik sınır aşılamaz. Bu sınır, işçinin sağlığını korumaya yönelik emredici bir kuraldır. Denkleştirme uygulamasında işçinin haftalık ortalama süresinin normal süreyi aşmaması, fazla çalışma doğmadığı anlamına gelir.
Fazla çalışmanın tanımı ve koşulları
Fazla çalışma, kanunda yazılı koşullar çerçevesinde haftalık kırkbeş saati aşan çalışmalardır. Denkleştirme esasının uygulandığı hallerde, işçinin haftalık ortalama çalışma süresi normal haftalık iş süresini aşmamak koşuluyla bazı haftalarda toplam kırkbeş saati aşsa dahi bu çalışmalar fazla çalışma sayılmaz. Bu nedenle fazla çalışmanın tespitinde yalnızca tek bir haftaya bakılmaz; denkleştirme varsa ortalama esas alınır.
Fazla saatlerle çalışmak için işçinin onayının alınması gerekir. Onay, kural olarak yazılı olmalı ve işçinin hangi sınırlar içinde fazla çalışmaya razı olduğunu göstermelidir. İşçinin genel nitelikteki bir onayı, sınırsız fazla çalışma yetkisi vermez. İşveren, fazla çalışma ihtiyacını somut olarak ortaya koymalı ve işçinin sağlık durumunu gözetmelidir.
Fazla çalışma süresinin toplamı bir yılda iki yüz yetmiş saatten fazla olamaz. Bu sınır, işçinin hangi işveren yanında çalıştığına bakılmaksızın yıllık toplam üzerinden uygulanır. Kanun ayrıca sağlık nedenlerine dayanan kısa veya sınırlı süreli işlerde ve gece çalışmasında fazla çalışma yapılamayacağını belirtir. Yer altında maden işlerinde çalışan işçilere, ancak kanunda sayılan zorunlu hallerde fazla çalışma yaptırılabilir.
Fazla çalışma ücreti ve serbest zaman
Her bir saat fazla çalışma için verilecek ücret, normal çalışma ücretinin saat başına düşen miktarının yüzde elli yükseltilmesi suretiyle ödenir. Haftalık çalışma süresinin sözleşmelerle kırkbeş saatin altında belirlendiği durumlarda, ortalama haftalık çalışma süresini aşan ve kırkbeş saate kadar yapılan çalışmalar fazla sürelerle çalışmadır. Fazla sürelerle çalışmalarda her bir saat için normal saat ücretinin yüzde yirmi beş yükseltilmesiyle ödeme yapılır.
Fazla çalışma veya fazla sürelerle çalışma yapan işçi isterse, bu çalışmalar karşılığı zamlı ücret yerine serbest zaman kullanabilir. Fazla çalıştığı her saat karşılığında bir saat otuz dakika, fazla sürelerle çalıştığı her saat karşılığında bir saat on beş dakika serbest zaman verilir. İşçi hak ettiği serbest zamanı altı ay içinde, çalışma süreleri içinde ve ücretinde bir kesinti olmadan kullanır.
Serbest zaman, işçiye zamlı ücret yerine dinlenme imkânı sunan bir seçenektir. Seçim hakkı kural olarak işçiye aittir; işveren işçiyi zorla serbest zaman kullanmaya yönlendiremez. Fazla çalışma ücretinin hesabında işçinin normal saat ücreti esas alınır; ücrete ek olarak sağlanan para veya para ile ölçülmesi mümkün menfaatler de dikkate alınabilir.
Hafta tatili
İşyerlerinde işçilere, tatil gününden önce kanunda belirlenen iş günlerinde çalışmış olmaları koşuluyla, yedi günlük bir zaman dilimi içinde kesintisiz en az yirmi dört saat dinlenme verilir. Hafta tatili, işçinin bedensel ve ruhsal sağlığını korumaya yönelik asgari bir dinlenme hakkıdır. Tatil gününün haftanın hangi günü olacağı işyeri uygulamasına göre belirlenebilir.
Çalışılmayan hafta tatili günü için işveren tarafından bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücreti tam olarak ödenir. Kanunen çalışma süresinden sayılan zamanlar, günlük ücret ödenen veya ödenmeyen tatil günleri, mazeret izinleri, bir haftalık süre içinde kalmak üzere verilen diğer izinler ile hekim raporuyla verilen hastalık ve dinlenme izinleri çalışılmış günler gibi hesaba katılır.
İşçinin hafta tatilinde çalıştırılması halinde, ayrıca hafta tatili ücreti ve çalışmasının karşılığı olan ücret gündeme gelir. Hafta tatilinde yapılan çalışma, kural olarak fazla çalışma niteliği taşır ve zamlı ücrete tabidir. Ancak toplu iş sözleşmesi veya iş sözleşmesiyle hafta tatili ücretinin daha yüksek belirlenmesi mümkündür.
Ulusal bayram ve genel tatil günleri
İşçilere, kanunlarda ulusal bayram ve genel tatil günü olarak kabul edilen günlerde çalışmazlarsa, bir iş karşılığı olmaksızın o günün ücretleri tam olarak ödenir. Tatil yapmayarak çalışırlarsa, ayrıca çalışılan her gün için bir günlük ücret ödenir. Böylece işçi, tatil gününde çalışması halinde hem tatil ücretini hem de çalışmasının karşılığını alır.
Genel tatil ücreti, işçinin tatil gününde fiilen çalışıp çalışmamasına göre farklılaşır. Çalışmama halinde ücret tam olarak ödenir; çalışma halinde ise buna ek olarak bir günlük ücret daha verilir. Yüzde usulünün uygulandığı işyerlerinde ulusal bayram ve genel tatil ücretleri işveren tarafından işçiye ödenir.
Genel tatil günlerinde yapılan çalışmanın fazla çalışma olarak ayrıca değerlendirilip değerlendirilmeyeceği, çalışmanın haftalık kırkbeş saatlik süreyle ilişkisine göre belirlenir. Kanun, genel tatil çalışması için ayrı bir ücret kuralı öngörmüş olduğundan, aynı çalışmanın hem genel tatil hem de fazla çalışma ücretine yol açtığı durumlarda mükerrer ödeme riski dikkatle değerlendirilmelidir.
Yıllık ücretli izin hakkı ve süreleri
İşyerinde işe başladığı günden itibaren, deneme süresi de içinde olmak üzere en az bir yıl çalışmış olan işçilere yıllık ücretli izin verilir. Yıllık ücretli izin hakkından vazgeçilemez. Bu hak, işçinin dinlenme ve sağlığını koruma amacı taşıdığı için kanun tarafından özel olarak güvence altına alınmıştır.
İşçilere verilecek yıllık ücretli izin süresi, hizmet süresine göre belirlenir. Bir yıldan beş yıla kadar (beş yıl dahil) olanlara on dört günden, beş yıldan fazla on beş yıldan az olanlara yirmi günden, on beş yıl (dahil) ve daha fazla olanlara yirmi altı günden az olamaz. Yer altı işlerinde çalışan işçilerin izin süreleri dörder gün artırılarak uygulanır. On sekiz ve daha küçük yaştaki işçilerle elli ve daha yukarı yaştaki işçilere verilecek izin süresi yirmi günden az olamaz.
Yıllık izin süreleri iş sözleşmeleri ve toplu iş sözleşmeleriyle artırılabilir. İzin süresinin hesabında işçinin aynı işverenin bir veya çeşitli işyerlerinde çalıştığı süreler birleştirilir. Mevsimlik veya kampanya işlerinde çalışanlara, işin niteliği gereği bir yıldan az sürmesi halinde yıllık izin hükümleri uygulanmaz.
Yıllık iznin kullanılması ve ücreti
Yıllık ücretli izin işveren tarafından bölünemez; iznin kanunda gösterilen süreler içinde sürekli bir şekilde verilmesi zorunludur. Ancak kanunda öngörülen izin süreleri, tarafların anlaşmasıyla bir bölümü on günden aşağı olmamak üzere bölümler halinde kullanılabilir. Bu düzenleme, iznin parçalanarak etkisiz hale getirilmesini önlemeyi amaçlar.
İşveren tarafından yıl içinde verilmiş diğer ücretli ve ücretsiz izinler veya dinlenme ve hastalık izinleri yıllık izne mahsup edilemez. Yıllık izin günlerinin hesabında izin süresine rastlayan ulusal bayram, hafta tatili ve genel tatil günleri izin süresinden sayılmaz. İşveren, işyerinde çalışan işçilerin yıllık ücretli izinlerini gösterir izin kayıt belgesi tutmak zorundadır.
İşveren, yıllık ücretli iznini kullanan her işçiye izin dönemine ilişkin ücretini, izne başlamasından önce peşin olarak ödemek veya avans olarak vermek zorundadır. İş sözleşmesi herhangi bir nedenle sona erdiğinde, işçinin hak kazanıp da kullanmadığı yıllık izin sürelerine ait ücret, sözleşmenin sona erdiği tarihteki ücreti üzerinden kendisine veya hak sahiplerine ödenir.
Ara dinlenmeler
Günlük çalışma süresinin ortalama bir zamanında, o yerin gelenekleri ve işin gereğine göre ayarlanmak suretiyle işçilere ara dinlenmesi verilir. Dört saat veya daha kısa süreli işlerde on beş dakika, dört saatten fazla ve yedi buçuk saate kadar (yedi buçuk saat dahil) süreli işlerde yarım saat, yedi buçuk saatten fazla süreli işlerde bir saat ara dinlenmesi verilir.
Bu dinlenme süreleri en az olup aralıksız verilir. Ancak iklim, mevsim, o yerdeki gelenekler ve işin niteliği göz önünde tutularak sözleşmelerle aralı olarak kullandırılabilir. Dinlenmeler bir işyerinde işçilere aynı veya değişik saatlerde kullandırılabilir. Ara dinlenmeleri çalışma süresinden sayılmaz.
Ara dinlenmenin çalışma süresinden sayılmaması, günlük çalışma süresinin hesabında önemli bir sonuç doğurur. Örneğin günde on bir saat çalışan bir işçinin ara dinlenmesi düşüldükten sonraki fiilî çalışma süresi esas alınır. İşverenin ara dinlenmeyi fiilen kullandırmaması, işçinin fazla çalışma alacağını gündeme getirebilir.
Analık izni ve kadın işçinin korunması
Kadın işçilerin doğumdan önce sekiz ve doğumdan sonra on altı hafta olmak üzere toplam yirmi dört haftalık süre için çalıştırılmamaları esastır. Çoğul gebelik halinde doğumdan önce çalıştırılmayacak sekiz haftalık süreye iki hafta eklenir. Sağlık durumu uygun olduğu takdirde, doktorun onayıyla kadın işçi isterse doğumdan önceki iki haftaya kadar işyerinde çalışabilir; bu durumda çalıştığı süreler doğum sonrası sürelere eklenir.
Doğumda veya doğum sonrasında annenin ölümü halinde, doğum sonrası kullanılamayan süreler babaya kullandırılır. Üç yaşını doldurmamış çocuğu evlat edinen eşlerden birine veya evlat edinene, çocuğun aileye fiilen teslim edildiği tarihten itibaren sekiz hafta analık hali izni kullandırılır. Kadın işçiye, bir yaşından küçük çocuğunu emzirmesi için günde toplam bir buçuk saat süt izni verilir; bu süre günlük çalışma süresinden sayılır.
Hamilelik süresince kadın işçiye periyodik kontroller için ücretli izin verilir. Hekim raporuyla gerekli görüldüğü takdirde hamile işçi sağlığına uygun daha hafif işlerde çalıştırılır ve ücretinde indirim yapılmaz. Bu koruyucu hükümler, analık nedeniyle iş ilişkisinin zayıflatılmasını önlemeyi amaçlar.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.