İş Sağlığı ve Güvenliği Hukuku

6331 sayılı Kanun çerçevesinde işverenin iş sağlığı ve güvenliği yükümlülükleri: risklerden korunma ilkeleri, İSG hizmetleri, risk değerlendirmesi, acil durumlar, eğitim, katılım ve çalışanların yükümlülükleri.

İşverenin genel yükümlülüğü

İş sağlığı ve güvenliği hukukunun merkezinde işverenin önleme yükümlülüğü yer alır. İşveren, çalışanların işle ilgili sağlık ve güvenliğini sağlamakla yükümlüdür. Bu yükümlülük, mesleki risklerin önlenmesi, eğitim ve bilgi verilmesi dâhil her türlü tedbirin alınması, organizasyonun yapılması, gerekli araç ve gereçlerin sağlanması ve mevcut durumun iyileştirilmesi çalışmalarını kapsar.

İşveren ayrıca alınan tedbirlere uyulup uyulmadığını izler, denetler ve uygunsuzlukların giderilmesini sağlar; risk değerlendirmesi yapar veya yaptırır. İşyeri dışındaki uzman kişi ve kuruluşlardan hizmet alınması işverenin sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. İşveren, İSG tedbirlerinin maliyetini çalışanlara yansıtamaz. Bu son kural, korumanın bedelinin çalışana değil, işin organizasyonunu belirleyen işverene ait olduğunu gösterir.

Risklerden korunma ilkeleri

Kanun, işverenin yükümlülüklerini yerine getirirken göz önünde bulunduracağı ilkeleri sayar. İlk ilke risklerden kaçınmaktır. Kaçınılması mümkün olmayan riskler analiz edilir; risklerle kaynağında mücadele edilir. İş, kişilere uygun hâle getirilir; özellikle tekdüze çalışma ve üretim temposunun sağlık ve güvenliğe olumsuz etkileri önlenir veya en aza indirilir.

Diğer ilkeler teknik gelişmelere uyum sağlamak, tehlikeli olanı tehlikesiz veya daha az tehlikeli olanla değiştirmek ve tutarlı, genel bir önleme politikası geliştirmektir. Kanun, toplu korunma tedbirlerine kişisel korunma tedbirlerine göre öncelik verir. Bu sıralama, kişisel koruyucu donanımın son çare olduğunu; önce işyeri ve iş ekipmanı düzeyinde önlem alınması gerektiğini anlatır.

İSG hizmetleri ve uzmanların bağımsızlığı

İşveren, İSG hizmetlerinin sunulması için çalışanları arasından iş güvenliği uzmanı ve işyeri hekimi görevlendirir. Nitelikli personel bulunmaması hâlinde hizmetin tamamını veya bir kısmını ortak sağlık ve güvenlik birimlerinden ya da ÇASMER'lerden alabilir. Belirli koşullarda işveren bu hizmeti kendisi de üstlenebilir.

İşyeri hekimi ve iş güvenliği uzmanının hak ve yetkileri, görevlerini yerine getirmeleri nedeniyle kısıtlanamaz; görevlerini mesleki bağımsızlık içinde yürütürler. Eksiklik ve aksaklıkları işverene yazılı bildirirler. Düzeltme yükümlülüğü işverendedir. Acil ve hayati tehlike arz eden durumlarda bildirim, işverenin yanı sıra Bakanlığın yetkili birimine ve çalışan temsilcisine de yapılır. Bu mekanizma, uzmanın susmaya zorlanmasını engellemeyi amaçlar.

Tehlike sınıfları ve risk değerlendirmesi

İşyeri tehlike sınıfları, kısa vadeli sigorta kolları prim tarifesi de dikkate alınarak Bakanlıkça çıkarılacak tebliğle belirlenir. Sınıflandırmada işyerinde yapılan asıl iş esas alınır. Tehlike sınıfı, işverenin yükümlülüklerinin kapsamını ve bazı hizmetlerin zorunluluğunu etkiler.

Risk değerlendirmesi işverenin temel yükümlülüklerinden biridir. Değerlendirmede risklerden etkilenecek çalışanların durumu, kullanılacak iş ekipmanı ile kimyasal madde seçimi, işyerinin tertip ve düzeni ve genç, yaşlı, engelli, gebe veya emziren çalışanlar gibi özel politika gerektiren gruplar dikkate alınır. İşveren, değerlendirme sonucu alınacak tedbirleri ve kullanılacak koruyucu donanımı belirler; gerekli kontrol, ölçüm ve araştırmaları yaptırır.

Acil durumlar ve çalışmaktan kaçınma

İşveren, meydana gelebilecek acil durumları önceden değerlendirir, olumsuz etkileri önleyici ve sınırlandırıcı tedbirleri alır ve acil durum planlarını hazırlar. İşyerinin büyüklüğü, özel tehlikeleri ve çalışan sayısı dikkate alınarak önleme, koruma, tahliye, yangınla mücadele ve ilk yardım konularında eğitimli yeterli sayıda kişi görevlendirilir; tatbikatlar yaptırılır.

Ciddi ve yakın tehlike ile karşı karşıya kalan çalışan, kurula veya işverene başvurarak durumun tespitini ve tedbir alınmasını isteyebilir. Talep yönünde karar verilirse çalışan, tedbirler alınıncaya kadar çalışmaktan kaçınabilir; bu dönemdeki ücreti ve diğer hakları saklıdır. Tehlikenin önlenemez olduğu hâllerde çalışan, usule uymaksızın işyerini veya tehlikeli bölgeyi terk ederek güvenli yere gidebilir ve bu nedenle hakları kısıtlanamaz.

Bildirim, kayıt ve sağlık gözetimi

İşveren bütün iş kazalarının ve meslek hastalıklarının kaydını tutar, incelemeleri yapar ve raporları düzenler. İş kazalarını kazadan sonraki üç iş günü içinde, sağlık hizmeti sunucuları veya işyeri hekimi tarafından kendisine bildirilen meslek hastalıklarını öğrendiği tarihten itibaren üç iş günü içinde Sosyal Güvenlik Kurumuna bildirir.

Sağlık gözetimi de işverenin yükümlülüğüdür. Çalışanlar, işyerinde maruz kalacakları sağlık ve güvenlik riskleri dikkate alınarak sağlık gözetimine tabi tutulur. İşe girişte, iş değişikliğinde, iş kazası veya meslek hastalığı sonrası işe dönüşte ve işin devamı süresince belirlenen aralıklarla sağlık muayeneleri yapılır. Tehlikeli ve çok tehlikeli işlerde çalışacaklar, işe uygun olduklarını belirten sağlık raporu olmadan işe başlatılamaz.

Bilgilendirme, eğitim ve katılım

İşveren, çalışanları ve çalışan temsilcilerini işyerindeki sağlık ve güvenlik riskleri, koruyucu tedbirler ve yasal hak ve sorumluluklar konusunda bilgilendirir. İSG eğitimleri işe başlamadan önce, çalışma yeri veya iş değişikliğinde, iş ekipmanının değişmesi hâlinde veya yeni teknoloji uygulanması hâlinde verilir; değişen risklere göre yenilenir.

Çalışanların görüşlerinin alınması ve katılımın sağlanması da kanuni bir gerekliliktir. İşveren, işyerinde iki veya daha fazla çalışan temsilcisi varsa yetkili sendika temsilcilerine, yoksa çalışan temsilcilerine belirli konularda görüş bildirme ve teklif getirme imkânı sağlar. Çalışan temsilcisi sayısı işyerindeki çalışan sayısına göre belirlenir; temsilcilerin hakları görevlerini yürütmeleri nedeniyle kısıtlanamaz. Elli ve daha fazla çalışanın bulunduğu ve altı aydan fazla süren sürekli işlerde İSG kurulu oluşturulur.

Çalışanların yükümlülükleri

İSG yalnızca işverenin değil, çalışanların da katkısını gerektirir. Çalışanlar, aldıkları eğitim ve işverenin talimatları doğrultusunda kendilerinin ve diğer çalışanların sağlık ve güvenliğini tehlikeye düşürmemekle yükümlüdür. Makine, cihaz ve tehlikeli maddeleri kurallara uygun kullanmak, güvenlik donanımlarını keyfî olarak çıkarmamak, kişisel koruyucu donanımı doğru kullanmak bu yükümlülükler arasındadır.

Çalışan, ciddi ve yakın bir tehlikeyle karşılaştığında veya koruma tedbirlerinde eksiklik gördüğünde işverene ya da çalışan temsilcisine derhal haber vermelidir. Teftişte tespit edilen noksanlıkların giderilmesinde işveren ve çalışan temsilcisiyle iş birliği yapmak da çalışanın görevidir. Bu düzenleme, sorumluluğu tek tarafa yüklemek yerine işyerinde ortak bir güvenlik kültürü kurmayı hedefler.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.