İş Sözleşmesinin Feshi ve İş Güvencesi

İş sözleşmesinin bildirimli ve derhal feshi; iş güvencesinin kapsamı, geçerli sebep, fesih usulü, işe iade davası ve arabuluculuk; çalışma koşullarında esaslı değişiklik ve feshin sonuçları.

Feshin iki temel biçimi

İş sözleşmesi, taraflardan birinin tek taraflı beyanıyla sona erdirilebilir. Hukukumuzda iki temel fesih biçimi vardır: bildirimli (süreli) fesih ve derhal (haklı nedenle) fesih.

Bildirimli fesih, belirsiz süreli sözleşmelerde uygulanır. Kanun, fesihten önce durumun diğer tarafa bildirilmesini ve bildirimin ardından belirli bir sürenin geçmesini arar. Bu süre işçinin kıdemine göre kademeli olarak uzar. Taraflar bu asgari süreleri sözleşmeyle artırabilir. Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat ödemek zorundadır. İşveren, bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi derhal sona erdirebilir; bu durum iş güvencesi hükümlerinin uygulanmasını engellemez.

İş güvencesinin kapsamı

İş güvencesi, işverenin fesih hakkını geçerli bir sebebe bağlayan ve denetleyen bir koruma sistemidir. Ancak bu koruma her işçiye ve her işverene aynı biçimde uygulanmaz. Kanun, otuz veya daha fazla işçi çalıştıran işyerlerinde en az altı aylık kıdemi bulunan işçinin belirsiz süreli iş sözleşmesinin feshinde geçerli sebep aranmasını öngörür.

Bu eşiklerin anlamı şudur: İşyerinde çalışan işçi sayısı otuzun altındaysa ya da işçinin kıdemi altı aydan azsa, fesih yine hukuka uygun olmalıdır; fakat işverenin geçerli sebep gösterme yükümlülüğü ve işe iade mekanizması devreye girmez. İşçi sayısının hesabında aynı işkolundaki işyerlerinin birlikte değerlendirilmesi gibi kurallar da kanunda yer alır.

Geçerli sebep ve ispat yükü

Geçerli sebep, işçinin yeterliliğinden, davranışlarından ya da işletmenin, işyerinin veya işin gereklerinden kaynaklanabilir. Kanun, bazı durumların fesih için geçerli sebep oluşturmayacağını açıkça belirtir: sendika üyeliği veya sendikal faaliyet, işyeri sendika temsilciliği, haklarını takip için idari veya adli makamlara başvurma, ayrımcılık yasağı kapsamındaki nedenler, kanunun öngördüğü koruma sürelerinde işe gelmeme ve belirli sağlık nedenleriyle kısa süreli devamsızlık.

İspat yükü işverendedir: Feshin geçerli bir sebebe dayandığını işveren kanıtlar. İşçi, feshin başka bir sebebe dayandığını iddia ediyorsa bu iddiasını ispatla yükümlüdür. Bu dağılım, işçinin işverenin elindeki bilgi ve belgelere erişimdeki zayıflığını dengeler.

Fesihte usul: yazılı bildirim ve savunma

İşveren fesih bildirimini yazılı yapmak ve fesih sebebini açık ve kesin biçimde belirtmek zorundadır. Sebebin sonradan değiştirilmesi veya mahkemede yeni bir sebebe dayanılması, feshin denetimini fiilen imkânsız kılacağı için usul kuralı doğrudan iş güvencesinin parçasıdır.

Ayrıca işçinin davranışı veya verimiyle ilgili nedenlerle yapılacak fesihte, hakkındaki iddialara karşı savunması alınmadan belirsiz süreli sözleşme feshedilemez. Kanun, işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle derhal fesih hakkını bu savunma şartının dışında tutar. Böylece işçiye, kendisine yöneltilen olguları öğrenme ve cevap verme imkânı tanınır.

İşe iade davası ve arabuluculuk

Fesih bildiriminde sebep gösterilmediğini veya gösterilen sebebin geçerli olmadığını düşünen işçi, tebliğ tarihinden itibaren bir ay içinde işe iade talebiyle arabulucuya başvurmak zorundadır. Arabuluculuk dava şartıdır. Anlaşma sağlanamazsa son tutanağın düzenlendiği tarihten itibaren iki hafta içinde iş mahkemesinde dava açılabilir.

Mahkeme feshin geçersizliğine karar verirse işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşveren, işçinin başvurusuna rağmen bir ay içinde işe başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat ödemekle yükümlü olur. Karar kesinleşinceye kadar çalıştırılmayan süre için en çok dört aya kadar ücret ve diğer haklar ödenir. İşçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için başvurmazsa fesih geçerli sayılır.

Derhal fesih: haklı nedenler

Derhal fesih, sözleşmeyi bildirim süresi beklemeden ve tazminat ödemeden sona erdirir. Kanun, işçi ve işveren için ayrı haklı neden listeleri düzenler. İşçi bakımından sağlık sebepleri, işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırı davranışları (örneğin ücretin ödenmemesi veya eksik ödenmesi, cinsel taciz, gözdağı) ve zorlayıcı sebepler sayılır. İşveren bakımından ise işçinin sağlık durumu, doğruluk ve bağlılığa uymayan davranışlar, devamsızlık ve işin güvenliğini tehlikeye düşürme gibi haller yer alır.

Haklı nedenle fesih hakkı sınırsız değildir. Ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılığa dayanan fesih yetkisi, davranışın öğrenilmesinden itibaren altı iş günü, her hâlde fiilin gerçekleşmesinden itibaren bir yıl geçince kullanılamaz. İşçinin olayda maddi çıkar sağlaması hâlinde bir yıllık süre uygulanmaz.

Çalışma koşullarında esaslı değişiklik

İşveren, sözleşme veya işyeri uygulamasıyla oluşan çalışma koşullarında esaslı bir değişikliği ancak durumu işçiye yazılı olarak bildirerek yapabilir. Yazılı bildirime uygun olmayan ve işçi tarafından altı işgünü içinde yazılı olarak kabul edilmeyen değişiklik işçiyi bağlamaz.

İşçi değişikliği kabul etmezse işveren, değişikliğin geçerli bir nedene dayandığını veya fesih için başka bir geçerli neden bulunduğunu yazılı açıklayıp bildirim süresine uymak suretiyle sözleşmeyi feshedebilir. Bu yol, işverene değişiklik dayatmasına değil; değişikliği teklif edip, kabul edilmezse geçerli sebebe dayalı fesih imkânına sahip olmasına imkân verir. Taraflar anlaşarak çalışma koşullarını her zaman değiştirebilir; ancak değişiklik geçmişe etkili olamaz.

Feshin sonuçlarına toplu bakış

Feshin hukuki sonuçları, feshin türüne ve geçerliliğine göre değişir. Geçerli fesihte işçi bildirim süresine ait ücreti, kullanılmayan izin ücretini ve kanunun öngördüğü diğer alacaklarını talep edebilir. Geçersiz fesihte ise işe iade, işe başlatmama tazminatı ve boşta geçen süre ücreti gündeme gelir. Haklı nedenle derhal fesihte tazminat ödenmez; ancak haklı nedeni ispat yükü, fesheden tarafa düşer.

Uygulamada en sık tartışılan nokta, fesih sebebinin gerçek olup olmadığı ve usulün izlenip izlenmediğidir. Bu nedenle fesih yazısının gerekçesi, savunma alınması ve sürelerin hesabı, dosyanın kaderini belirler.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.