İş Sözleşmesinin Kurulması, Türleri ve Şekli

İş sözleşmesinin tanımı, unsurları, şekil serbestisi ve yazılı bilgilendirme yükümlülüğü; sürekli ve süreksiz iş ayrımı; belirli ve belirsiz süreli sözleşmeler; kısmi süreli, çağrı üzerine ve uzaktan çalışma; deneme süresi ve takım sözleşmesi.

İş sözleşmesinin tanımı ve unsurları

İş sözleşmesi, bir tarafın bağımlı olarak iş görmeyi, diğer tarafın da ücret ödemeyi üstlenmesinden oluşan sözleşmedir. Tanımdan üç unsur çıkar: iş görme edimi, ücret ve bağımlılık. İş görme, bedensel ya da fikri bir emeği ifade eder; ücret, bu emeğin karşılığı olarak ödenen tutardır. Bağımlılık ise işçinin işverenin talimatı altında, onun iş organizasyonu içinde çalışmasını anlatır.

Bu unsurların birlikte bulunması, ilişkinin iş sözleşmesi olarak nitelendirilmesi için gereklidir. Bir kişiye yalnızca sonuç borcu yüklenmişse ve kişi işverenin talimatı altında çalışmıyorsa, ilişki eser sözleşmesi olabilir. Benzer biçimde, ücret unsuru bulunmayan gönüllü çalışma ya da ücretsiz staj gibi ilişkiler kural olarak iş sözleşmesi sayılmaz. Ancak uygulamada ilişkinin adı değil, fiilî çalışma biçimi belirleyicidir.

İş sözleşmesi, işçinin kişiliğini ve emeğini merkeze alan, sürekli bir ilişki kuran bir sözleşmedir. Bu nedenle işverenin gözetme borcu, işçinin sadakat borcu ve eşit davranma yükümlülüğü gibi yan borçlar öne çıkar. Sözleşmenin sona ermesi de yalnızca borçlar hukuku değil, iş güvencesi ve sosyal güvenlik sonuçları doğurur.

Şekil serbestisi ve yazılı bilgilendirme

İş sözleşmesi, kanunda aksi belirtilmedikçe özel bir şekle tabi değildir. Sözlü olarak kurulabilir; hatta işçinin fiilen çalışmaya başlamasıyla kurulduğu kabul edilebilir. Ancak süresi bir yıl ve daha fazla olan iş sözleşmelerinin yazılı şekilde yapılması zorunludur. Yazılı şekil, ispat kolaylığı sağlamanın yanında işçinin haklarının belirlenmesine de hizmet eder.

Yazılı sözleşme yapılmayan hallerde işveren, işçiye en geç iki ay içinde genel ve özel çalışma koşullarını, günlük ya da haftalık çalışma süresini, temel ücreti ve varsa ücret eklerini, ücret ödeme dönemini, sözleşme süresi belirliyse bu süreyi ve fesih halinde tarafların uymak zorunda oldukları hükümleri gösteren yazılı bir belge vermekle yükümlüdür. Süresi bir ayı geçmeyen belirli süreli sözleşmelerde bu yükümlülük uygulanmaz. Sözleşme iki aylık süre dolmadan sona ermişse, bilgiler en geç sona erme tarihinde yazılı olarak verilir.

Yazılı bilgilendirme yükümlülüğü, sözleşmenin geçerlilik koşulu değildir. İşverenin bu yükümlülüğü ihlal etmesi, sözleşmeyi geçersiz kılmaz; ancak işçi, koşulların belirsizliğinden doğan zararlarını ve kanuni haklarını ileri sürebilir. Uygulamada yazılı belge, ücret ve çalışma süresi uyuşmazlıklarında önemli bir delil işlevi görür.

Sürekli ve süreksiz iş ayrımı

Nitelikleri bakımından en çok otuz iş günü süren işlere süreksiz iş, bundan fazla devam edenlere sürekli iş denir. Bu ayrım, işin niteliğine ilişkindir; tarafların sözleşmeye verdikleri süre ya da ad, işin sürekli olup olmadığını tek başına belirlemez. Otuz günü aşan bir iş, süreksiz iş olarak nitelendirilemez.

Kanun, süreksiz işlerde yapılan iş sözleşmelerinde bazı hükümlerin uygulanmayacağını öngörür. Bu hükümler arasında işyeri bildirimi, sözleşmenin şekli, belirli ve belirsiz süreli sözleşme ayrımı, kısmi süreli çalışma, deneme süresi, fesih usulü, iş güvencesi, kıdem ve ihbar gibi konular yer alır. Süreksiz işlerde bu konularda Türk Borçlar Kanunu hükümleri uygulanır.

Ayrımın pratik sonucu, süreksiz işlerde çalışan işçinin iş güvencesi ve tazminat haklarından kural olarak yararlanamamasıdır. Ancak işin gerçekte otuz günü aştığı durumlarda, işverenin işi süreksiz göstermeye yönelik nitelendirmesi sonucu değiştirmez. İşin niteliği ve fiilî süresi somut olarak değerlendirilir.

Belirli ve belirsiz süreli iş sözleşmeleri

İş ilişkisinin bir süreye bağlı olarak yapılmadığı halde sözleşme belirsiz süreli sayılır. Belirli süreli işlerde veya belli bir işin tamamlanması ya da belirli bir olgunun ortaya çıkması gibi objektif koşullara bağlı olarak yazılı şekilde yapılan sözleşme belirli süreli iş sözleşmesidir. Belirli süreli sözleşmenin varlığı için objektif bir neden ve yazılı şekil aranır.

Belirli süreli iş sözleşmesi, esaslı bir neden olmadıkça birden fazla üst üste yapılamaz. Aksi halde sözleşme başlangıçtan itibaren belirsiz süreli kabul edilir. Esaslı nedene dayalı zincirleme sözleşmeler ise belirli süreli olma özelliğini korur. Zincirleme sözleşme denetiminde, işin niteliği, sözleşmeler arasındaki süreler ve işverenin objektif bir ihtiyacının bulunup bulunmadığı dikkate alınır.

Belirli süreli çalışan işçi, ayrımı haklı kılan bir neden olmadıkça salt sözleşmenin süreli olması nedeniyle belirsiz süreli emsal işçiye göre farklı işleme tabi tutulamaz. Ayrıca belirli bir zaman ölçüt alınarak ödenecek ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatler, çalışılan süreye orantılı olarak verilir. Bu düzenlemeler, belirli süreli çalışmanın işçi aleyhine bir statüye dönüşmesini engellemeyi amaçlar.

Kısmi süreli iş sözleşmesi

İşçinin normal haftalık çalışma süresinin, tam süreli iş sözleşmesiyle çalışan emsal işçiye göre önemli ölçüde daha az belirlenmesi durumunda sözleşme kısmi süreli iş sözleşmesidir. Kanun, kısmi süreli çalışan işçinin salt bu nedenle farklı işleme tabi tutulamayacağını, ücret ve paraya ilişkin bölünebilir menfaatlerin çalışılan süreye orantılı olarak ödeneceğini belirtir.

Emsal işçi, işyerinde aynı veya benzeri işte tam süreli çalıştırılan işçidir. İşyerinde böyle bir işçi yoksa, o işkolunda şartlara uygun bir işyerinde aynı veya benzer işi üstlenen tam süreli işçi esas alınır. Kısmi süreli çalışan işçinin ücreti, tam süreli emsal işçinin ücretinden çalıştığı süreye orantılı olarak düşük olabilir; ancak bu düşüşün objektif bir dayanağı bulunmalıdır.

Kanun ayrıca işyerinde çalışan işçilerin niteliklerine uygun açık yer bulunduğunda kısmi süreliden tam süreliye veya tam süreliden kısmi süreliye geçme isteklerinin işverence dikkate alınmasını ve boş yerlerin zamanında duyurulmasını öngörür. Analık izninin bitiminden sonra ebeveynlerden birine tanınan kısmi süreli çalışma hakkı da bu çerçevede özel bir güvence sağlar.

Çağrı üzerine çalışma ve uzaktan çalışma

Yazılı sözleşmeyle işçinin yapmayı üstlendiği işle ilgili olarak kendisine ihtiyaç duyulması halinde iş görme ediminin yerine getirileceğinin kararlaştırıldığı ilişki, çağrı üzerine çalışmaya dayalı kısmi süreli iş sözleşmesidir. Hafta, ay veya yıl gibi bir zaman diliminde ne kadar çalışılacağı belirlenmemişse haftalık çalışma süresi yirmi saat kararlaştırılmış sayılır. İşveren çağrıyı, aksi kararlaştırılmadıkça, işçinin çalışacağı zamandan en az dört gün önce yapmak zorundadır.

Çağrı üzerine çalışmada işçi, belirlenen sürede çalıştırılsın ya da çalıştırılmasın ücrete hak kazanır. Sözleşmede günlük çalışma süresi kararlaştırılmamışsa işveren her çağrıda işçiyi günde en az dört saat üst üste çalıştırmak zorundadır. Bu kurallar, çağrı üzerine çalışmanın belirsiz ve güvencesiz bir çalışma biçimine dönüşmesini engellemeyi amaçlar.

Uzaktan çalışma ise işçinin, işveren tarafından oluşturulan iş organizasyonu kapsamında iş görme edimini evinde ya da teknolojik iletişim araçlarıyla işyeri dışında yerine getirmesi esasına dayalı, yazılı olarak kurulan iş ilişkisidir. Sözleşmede işin tanımı, yapılma şekli, süresi ve yeri, ücret, ekipman ve korunması ile iletişim ve çalışma şartları yer alır. Uzaktan çalışan işçi, esaslı neden olmadıkça salt sözleşmenin niteliği nedeniyle emsal işçiden farklı işleme tabi tutulamaz.

Deneme süreli iş sözleşmesi

Taraflarca iş sözleşmesine bir deneme kaydı konulduğunda bunun süresi en çok iki ay olabilir. Deneme süresi toplu iş sözleşmeleriyle dört aya kadar uzatılabilir. Deneme süresi, işçinin işe uygunluğunun ve işverenin çalışma koşullarının denenmesine hizmet eder; sürenin başlangıcı kural olarak işin fiilen başladığı tarihtir.

Deneme süresi içinde taraflar iş sözleşmesini bildirim süresine gerek olmaksızın ve tazminatsız feshedebilir. İşçinin çalıştığı günler için ücret ve diğer hakları saklıdır. Bu fesih hakkı, deneme süresinin varlığına ve süresine bağlıdır; deneme kaydı bulunmayan sözleşmede taraflar bu kolay fesih imkânından yararlanamaz.

Deneme süresinin kötüye kullanılması, özellikle sürenin sürekli yenilenmesi veya işçinin fiilen uzun süre çalıştırılmasına rağmen deneme kaydına dayanılması halinde gündeme gelir. Böyle durumlarda fesih, genel hükümlere göre değerlendirilir; iş güvencesi kapsamındaki işçi için geçerli sebep aranır.

Takım sözleşmesi ve sözleşme türünün belirlenmesi

Birden çok işçinin meydana getirdiği bir takımı temsilen bu işçilerden birinin, takım kılavuzu sıfatıyla işverenle yaptığı sözleşmeye takım sözleşmesi denir. Takım sözleşmesinin, oluşturulacak iş sözleşmeleri için hangi süre kararlaştırılmış olursa olsun yazılı yapılması gerekir. Sözleşmede her işçinin kimliği ve alacağı ücret ayrı ayrı gösterilir.

Takım sözleşmesinde isimleri yazılı işçilerden her birinin işe başlamasıyla, o işçi ile işveren arasında takım sözleşmesinde belirlenen şartlarla bir iş sözleşmesi yapılmış sayılır. Ücretler işveren veya işveren vekili tarafından her işçiye ayrı ayrı ödenir. Takım kılavuzu, takıma dahil işçilerin ücretlerinden işe aracılık veya benzeri bir nedenle kesinti yapamaz.

Taraflar, kanun hükümleriyle getirilen sınırlamalar saklı kalmak koşuluyla iş sözleşmesini ihtiyaçlarına uygun türde düzenleyebilir. Ancak tür seçimi sınırsız değildir. İşverenin belirli süreli, kısmi süreli veya çağrı üzerine çalışma gibi türleri, objektif bir ihtiyaç olmaksızın yalnızca işçinin haklarını azaltmak amacıyla seçmesi, kanunun koruyucu hükümlerinin dolanılması anlamına gelebilir. Bu nedenle sözleşmenin türü belirlenirken işin niteliği, süresi ve iş organizasyonundaki yeri somut olarak değerlendirilir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.