İş Uyuşmazlıkları ve Yargılama Usulü
İş mahkemelerinin kuruluşu, görev ve yetkisi; zorunlu arabuluculuk, sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında Kuruma başvuru, basit yargılama usulü, kanun yolları ve işe iade davasının usul özellikleri.
İş yargılamasının amacı ve iş mahkemeleri
İş uyuşmazlıkları, işçi ile işveren arasındaki iş ilişkisinden veya sosyal güvenlik mevzuatından doğan uyuşmazlıklardır. 7036 sayılı İş Mahkemeleri Kanunu, iş mahkemelerinin kuruluş, görev, yetki ve yargılama usulünü düzenler. Kanunun amacı, bu uyuşmazlıkların hızlı ve iş hayatının gereklerine uygun biçimde çözülmesini sağlamaktır.
İş mahkemeleri, Hâkimler ve Savcılar Kurulunun olumlu görüşü alınarak, tek hâkimli ve asliye mahkemesi derecesinde Adalet Bakanlığınca lüzum görülen yerlerde kurulur. İş durumunun gerekli kıldığı yerlerde birden fazla daire oluşturulabilir. İş mahkemesi kurulmamış yerlerde bu mahkemenin görev alanına giren dava ve işlere, o yerdeki asliye hukuk mahkemesi bu Kanundaki usul ve esaslara göre bakar.
Görev alanı
İş mahkemeleri, belirli kanunlara tabi işçiler ile işveren veya işveren vekilleri arasında iş ilişkisi nedeniyle sözleşmeden veya kanundan doğan her türlü hukuk uyuşmazlıklarına bakar. Görev alanına giren işçi grupları arasında 4857 sayılı İş Kanununa tabi işçiler ile Türk Borçlar Kanununun hizmet sözleşmesine ilişkin hükümlerine tabi işçiler yer alır.
Mahkeme ayrıca, idari para cezalarına itirazlar ile kanunda sayılan istisnalar dışında Sosyal Güvenlik Kurumu veya Türkiye İş Kurumunun taraf olduğu iş ve sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklara ve diğer kanunlarda iş mahkemelerinin görevli olduğu belirtilen uyuşmazlıklara bakar. Görev, kamu düzenine ilişkin olduğu için taraflar sözleşmeyle iş mahkemesinin görevini değiştiremez.
Yetkili mahkeme
İş mahkemelerinde açılacak davalarda yetkili mahkeme, davalı gerçek veya tüzel kişinin davanın açıldığı tarihteki yerleşim yeri mahkemesi ile işin veya işlemin yapıldığı yer mahkemesidir. Davalı birden fazla ise bunlardan birinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir.
İş kazasından doğan tazminat davalarında iş kazasının veya zararın meydana geldiği yer ile zarar gören işçinin yerleşim yeri mahkemesi de yetkilidir. Kanun, diğer kanunlarda yer alan yetki hükümlerini saklı tutar; ancak bu madde hükümlerine aykırı yetki sözleşmelerini geçersiz sayar. Bu düzenleme, işçinin kendi aleyhine olacak şekilde uzak bir mahkemede dava açmaya zorlanmasını engellemeyi amaçlar.
Zorunlu arabuluculuk
Kanuna, bireysel veya toplu iş sözleşmesine dayanan işçi veya işveren alacağı ve tazminatı ile işe iade talebiyle açılan davalarda arabulucuya başvurulmuş olması dava şartıdır. Davacı, arabuluculuk faaliyeti sonunda anlaşmaya varılamadığına ilişkin son tutanağı dava dilekçesine eklemek zorundadır. Tutanağın eklenmemesi hâlinde mahkeme davacıya kesin süre verir; süre içinde sunulmazsa dava usulden reddedilir.
Arabulucuya başvurulmadan dava açıldığının anlaşılması hâlinde dava, dava şartı yokluğu sebebiyle usulden reddedilir. Kanun, iş kazası veya meslek hastalığından kaynaklanan maddi ve manevi tazminat ile bunlarla ilgili tespit, itiraz ve rücu davalarını bu zorunluluğun dışında tutar. Zorunlu arabuluculuk, yargının iş yükünü azaltmayı ve tarafların daha hızlı çözüme ulaşmasını hedefler.
Sosyal güvenlik uyuşmazlıklarında Kuruma başvuru
Sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda, hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri hariç olmak üzere, dava açılmadan önce Sosyal Güvenlik Kurumuna başvurulması zorunludur. Kuruma yapılan başvuruya altmış gün içinde cevap verilmezse talep reddedilmiş sayılır. Dava açılabilmesi için talebin reddedilmesi veya reddedilmiş sayılması gerekir.
Kuruma başvuruda geçirilen süre, zamanaşımı ve hak düşürücü sürelerin hesaplanmasında dikkate alınmaz. Bu kural, sigortalının idari başvuru nedeniyle hak kaybına uğramasını önler. Hizmet tespiti davalarında ise dava Kuruma resen ihbar edilir ve Kurum davaya ferî müdahil olarak katılabilir.
Yargılama usulü ve ivedilik
İş mahkemelerinde basit yargılama usulü uygulanır. Davaların yığılması hâlinde her bir talebe ilişkin vakıalar bakımından ispat yükü ve deliller ayrı ayrı değerlendirilir. Hukuk Muhakemeleri Kanununun kanun yollarına ilişkin hükümleri iş mahkemelerince verilen kararlar hakkında da uygulanır.
Kanun yoluna başvuru süresi ilamın taraflara tebliğinden itibaren işlemeye başlar. Kanun yoluna başvurulan kararlar bölge adliye mahkemesi ve Yargıtayca ivedilikle karara bağlanır. İşe iade davalarında bu ivedilik daha belirgindir: 4857 sayılı Kanun, davanın ivedilikle sonuçlandırılmasını ve istinaf başvurusu hâlinde bölge adliye mahkemesinin ivedilikle ve kesin olarak karar vermesini öngörür.
Kanun yolları ve temyiz yasağı
Kural olarak iş mahkemesi kararlarına karşı istinaf ve temyiz yolları açıktır. Ancak kanun, bazı dava ve işlerde verilen kararlar hakkında temyiz yoluna başvurulamayacağını belirtir. Bunlar arasında 4857 sayılı Kanunun 20. maddesi uyarınca açılan fesih bildirimine itiraz davalarında verilen kararlar, işveren tarafından verilen disiplin cezalarının iptali davalarında verilen kararlar ve 6356 sayılı Kanunun belirli maddeleri kapsamında açılan davalarda verilen kararlar yer alır.
Temyiz yasağı, bu uyuşmazlıkların mümkün olduğunca kısa sürede kesinleşmesini amaçlar. Kanunda hüküm bulunmayan hâllerde Hukuk Muhakemeleri Kanunu hükümleri uygulanır. Usul kurallarının doğru uygulanması, maddi hukuk bakımından haklı olan tarafın usul engeline takılmasını önlemek bakımından önemlidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.