Kıdem Tazminatı, İhbar Tazminatı ve İşe İade

İhbar ve kıdem tazminatının hukuki dayanakları, hak kazanma koşulları, hesap yöntemleri ve işe iade davasıyla ilişkisi; fesih türüne göre tazminat sonuçları.

İki tazminat, iki farklı işlev

İhbar tazminatı ile kıdem tazminatı sıkça birlikte anılır; oysa işlevleri farklıdır. İhbar tazminatı, bildirim süresine uyulmadan yapılan fesihte, karşı tarafın bu süre boyunca mahrum kaldığı ücretin karşılığıdır. Kıdem tazminatı ise işçinin işyerinde geçirdiği hizmet süresine bağlı, kanunda sayılan hâllerde ödenen bir toplu ödemedir.

Bu ayrım pratikte önemlidir: İhbar tazminatı her fesihte değil, bildirim süresine uyulmadığında gündeme gelir. Kıdem tazminatı ise kanunda sayılan fesih veya sona erme hâllerinde doğar. İki tazminatın koşulları ve hesapları birbirinden bağımsızdır.

İhbar tazminatı ve bildirim süreleri

Belirsiz süreli iş sözleşmesinin bildirimli feshinde, bildirim süreleri işçinin kıdemine göre belirlenir: işi altı aydan az sürmüş işçi için iki hafta; altı aydan bir buçuk yıla kadar sürmüş işçi için dört hafta; bir buçuk yıldan üç yıla kadar sürmüş işçi için altı hafta; üç yıldan fazla sürmüş işçi için sekiz hafta. Bu süreler asgari olup sözleşmeyle artırılabilir.

Bildirim şartına uymayan taraf, bildirim süresine ilişkin ücret tutarında tazminat öder. İşveren, bildirim süresine ait ücreti peşin ödeyerek sözleşmeyi derhal feshedebilir. Peşin ödeme, kıdem tazminatı hakkını ortadan kaldırmaz; yalnızca bildirim süresinin beklenmesini gereksiz kılar.

Kıdem tazminatına hak kazanma hâlleri

Kıdem tazminatı, 1475 sayılı Kanunun yürürlükte kalan 14. maddesinde düzenlenir. Madde, işçinin hizmet akdinin belirli hâllerde son bulması durumunda tazminat ödenmesini öngörür. Bu hâller arasında işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık dışındaki nedenlerle feshi, işçinin haklı nedenle feshi, muvazzaf askerlik hizmeti, yaşlılık veya malullük aylığı ya da toptan ödeme almak amacıyla ayrılma, kadının evlendiği tarihten itibaren bir yıl içinde kendi arzusuyla ayrılması ve işçinin ölümü yer alır.

Dikkat edilmesi gereken nokta, işverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle yaptığı derhal fesihte kıdem tazminatı doğmamasıdır. Buna karşılık işçinin haklı nedenle derhal feshi kıdem tazminatına hak kazandırır. Bu nedenle feshin hangi nedene dayandığı, tazminat hakkının belirlenmesinde belirleyicidir.

Kıdem süresi nasıl hesaplanır?

İşçinin kıdemi, hizmet akdinin devam etmiş veya fasılalarla yeniden akdedilmiş olmasına bakılmaksızın aynı işverenin bir veya değişik işyerlerinde çalıştığı süreler göz önüne alınarak hesaplanır. İşyerinin devri veya başka bir işverene geçmesi hâlinde kıdem, işyerindeki hizmet akitleri sürelerinin toplamı üzerinden hesaplanır.

Kanun, her geçen tam yıl için otuz günlük ücret tutarında kıdem tazminatı öngörür; bir yıldan artan süreler için de aynı oran uygulanır. Örneğin üç tam yıl çalışan işçi için doksan günlük ücret tutarında kıdem tazminatı hesaplanır. Aynı kıdem süresi için bir defadan fazla kıdem tazminatı veya ikramiye ödenemez.

Hesaba esas ücret ve ödeme

Kıdem tazminatının hesabında son ücret esas alınır. Ücretin parça başı, akort, götürü veya yüzde usulü gibi sabit olmadığı hâllerde, son bir yıl içinde ödenen ücretin o süre içinde çalışılan günlere bölünmesiyle bulunan ortalama ücret hesaba esas tutulur. Kanun, son bir yıl içinde zam yapılması hâlinde tazminata esas ücretin nasıl belirleneceğini de düzenler.

Kıdem tazminatı işçinin çalıştığı süreye ve son ücretine bağlı olduğu için, fesih tarihinden önceki ücret değişiklikleri doğrudan ödeme miktarını etkiler. İşverenin tazminatı ödememesi veya eksik ödemesi, işçiye yargı yoluna başvurma imkânı verir.

İşe iade ile tazminatların ilişkisi

İşe iade davası sonunda mahkeme feshin geçersizliğine karar verirse işveren işçiyi bir ay içinde işe başlatmak zorundadır. İşveren, işçinin başvurusuna rağmen bir ay içinde işe başlatmazsa en az dört, en çok sekiz aylık ücreti tutarında tazminat ödemekle yükümlü olur. Mahkeme bu tazminat miktarını da belirler.

İşçi işe başlatılırsa, peşin ödenen bildirim süresine ait ücret ile kıdem tazminatı, işe başlatmama tazminatı ve boşta geçen süre alacaklarından mahsup edilir. İşçi, kesinleşen kararın tebliğinden itibaren on işgünü içinde işe başlamak için başvurmazsa fesih geçerli bir fesih sayılır ve işveren yalnızca bunun hukuki sonuçlarıyla sorumlu olur. Bu düzenleme, işçinin işe dönüş iradesini belirli bir süre içinde göstermesini amaçlar.

Fesih türüne göre sonuç tablosu

Özetle: bildirimli ve geçerli fesihte işçi ihbar tazminatı (bildirim süresine uyulmadıysa) ve kıdem tazminatı alabilir. İşverenin ahlak ve iyi niyet kurallarına aykırılık nedeniyle derhal feshinde kıdem tazminatı doğmaz. İşçinin haklı nedenle derhal feshinde kıdem tazminatı doğar; ihbar tazminatı ise bildirim süresinin beklenmemesinden kaynaklanan ayrı bir talep olarak değerlendirilir.

Geçersiz fesihte ise işe iade, işe başlatmama tazminatı ve boşta geçen süre ücreti gündeme gelir. Bu kalemlerin birbirinden bağımsız hesaplanması, dosyada talep ve savunmanın buna göre kurulmasını gerektirir.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.