Primler, Prime Esas Kazanç ve Hizmet Tespiti

Sosyal güvenlik primlerinin hesabı, prime esas kazanç, alt ve üst sınırlar, prim oranları, ödeme yükümlülüğü, gecikme yaptırımları, kayıt tutma ve hizmet tespiti davası.

Prim yükümlülüğünün tarafları

Sosyal güvenlik hakları büyük ölçüde primlerle finanse edilir. Kanun, kısa ve uzun vadeli sigortalar ile genel sağlık sigortası için öngörülen ödemeleri karşılamak üzere Kurumun prim almaya, ilgililerin prim ödemeye yetkili ve yükümlü olduğunu belirtir.

Hizmet akdiyle çalışanlarda prim ödeme yükümlülüğünün uygulanması işveren üzerinden yürür. İşveren, bir ay içinde çalıştırdığı sigortalıların primlerine esas kazançlar toplamı üzerinden hesaplanacak sigortalı hissesi prim tutarlarını ücretlerinden keser, kendisine ait prim tutarlarını da ekleyerek Kuruma öder. Bu düzenleme, işçinin priminin ücretinden kesilmesini ve işverenin aracılığını zorunlu kılar. Hak edilen ancak ödenmemiş ücretler üzerinden hesaplanacak primler için de aynı hüküm uygulanır.

Prime esas kazanç

Prime esas kazanç, primlerin hesaplanacağı matrahı oluşturur. Hizmet akdiyle çalışan sigortalılar bakımından prime esas kazanç hesabında hak edilen ücretler, prim, ikramiye ve bu nitelikteki her çeşit istihkaktan o ay içinde yapılan ödemeler, işverenler tarafından sigortalılar için özel sağlık sigortalarına ve bireysel emeklilik sistemine ödenen tutarlar ile idare veya yargı mercilerince verilen karar gereğince bu kazançlar niteliğinde yapılan ödemelerin brüt toplamı esas alınır.

Kanun, bazı ödemeleri prime esas kazanç dışında tutar. Örneğin ayni yardımlar, ölüm, doğum ve evlenme yardımları, görev yollukları, kıdem, ihbar ve kasa tazminatı, iş sonu tazminatı veya kıdem tazminatı mahiyetindeki toplu ödemeler, keşif ücreti ve kanunda sayılan diğer kalemler prime tabi tutulmaz. Bu istisnalar dışında her ne adla yapılırsa yapılsın tüm ödemeler prime esas kazanca dahildir.

Alt ve üst sınır

Prime esas günlük kazancın alt sınırı, sigortalıların yaşlarına uygun asgari ücretin otuzda biri; üst sınırı ise on altı yaşından büyük sigortalıların günlük kazanç alt sınırının dokuz katıdır. Günlük kazancı alt sınırın altında olan sigortalılar ile ücretsiz çalışan sigortalıların kazancı alt sınır üzerinden, üst sınırı aşanların kazancı ise üst sınır üzerinden hesaplanır.

Kazancı alt sınırın altında kalan sigortalı için bu kazanç ile alt sınır arasındaki farka ait sigorta primlerinin tamamını işveren öder. Sigortalı aynı sigortalılık hâline tabi olacak şekilde birden fazla işte çalışıyorsa ve ödenen primlerin toplamı üst sınır üzerinden hesaplanacak miktarı aşıyorsa, aşan kısmın iadesi kanunda öngörülen usule göre talep edilebilir.

Prim oranları

Kanun, sigorta kollarına göre prim oranlarını belirler. Malullük, yaşlılık ve ölüm sigortaları primi, sigortalının prime esas kazancının yüzde yirmi biridir; bunun yüzde dokuzu sigortalı, yüzde on ikisi işveren hissesidir. Fiilî hizmet süresi zammı uygulanan işlerde bu orana işin niteliğine göre puan eklenir ve ek primin tamamını işveren öder.

Kısa vadeli sigorta kolları primi, prime esas kazancın yüzde ikisi ve çeyreğidir; bu primin tamamını işveren öder. Kanun, bu oranın belirli sınırlar içinde değiştirilmesi konusunda yetki tanır. Genel sağlık sigortası primi ise kısa ve uzun vadeli sigorta kollarına tabi olanlar için prime esas kazancın yüzde on ikisi ve yarımıdır; bunun yüzde beşi sigortalı, yüzde yedi buçuğu işveren hissesidir. Yalnızca genel sağlık sigortasına tabi olanlar için farklı oran uygulanır.

Ödeme, gecikme cezası ve sorumluluk

İşveren, hesaplanan primleri kanunda belirlenen süre içinde Kuruma ödemekle yükümlüdür. Kurumun prim ve diğer alacakları süresi içinde ve tam olarak ödenmezse, ödenmeyen kısım gecikme cezası ve gecikme zammı ile artırılır. Kanun, gecikme cezası oranını ve gecikme zammının hesap yöntemini ayrıntılı biçimde düzenler.

Prim borcu bakımından işyerinin devri hâlinde özel bir sorumluluk kuralı vardır: İşyeri aktif veya pasifiyle birlikte devralınır, intikal eder, başka bir işyerine katılır veya birleşirse eski işverenin prim ile gecikme cezası, gecikme zammı ve diğer ferilerinden oluşan borçlarından yeni işveren de müştereken ve müteselsilen sorumludur. Bu hükme aykırı sözleşme hükümleri Kuruma karşı geçersizdir. Kural, prim borcunun işyeri devriyle ortadan kaldırılmasını engeller.

Kayıt tutma ve belge verme

İşveren, işyeri defter, kayıt ve belgelerini ilgili olduğu yılı takip eden yıl başından başlamak üzere on yıl süreyle saklamak ve Kurumun denetim ve kontrolle görevlendirilen memurlarınca istenilmesi hâlinde on beş gün içinde ibraz etmek zorundadır.

Aylık prim ve hizmet belgesinin veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesinin şekli, içeriği ve verilme süresi Kurum tarafından çıkarılan yönetmelikle belirlenir. Ay içinde bazı iş günlerinde çalıştırılmayan ve ücret ödenmeyen sigortalıların eksik gün nedeni ve sayısı işverence beyan edilir. Sigortalı çalıştırmaya son verilmesi hâlinde bu durum on beş gün içinde Kuruma bildirilir. Bu yükümlülüklerin yerine getirilmemesi hâlinde kanunda öngörülen idari para cezaları uygulanır.

Hizmet tespiti davası

Hizmet tespiti, sigortalının çalıştığı hâlde Kuruma bildirilmeyen veya eksik bildirilen hizmetlerinin ve prime esas kazançlarının mahkeme kararıyla belirlenmesidir. Kanun, aylık prim ve hizmet belgesi veya muhtasar ve prim hizmet beyannamesi işveren tarafından verilmeyen ya da çalıştıkları Kurumca tespit edilemeyen sigortalıların, çalıştıklarını hizmetlerinin geçtiği yılın sonundan başlayarak beş yıl içinde iş mahkemesine başvurarak alacakları ilamla ispatlayabileceğini öngörür. Mahkeme kararında belirtilen aylık kazanç toplamları ile prim ödeme gün sayıları dikkate alınır.

Usul bakımından önemli bir ayrım vardır: Sosyal güvenlik mevzuatından kaynaklanan uyuşmazlıklarda kural olarak dava açmadan önce Kuruma başvuru zorunludur; ancak hizmet akdine tabi çalışmalar nedeniyle zorunlu sigortalılık sürelerinin tespiti talepleri bu zorunluluğun dışındadır. Hizmet tespiti davası işveren aleyhine açılır ve dava Kuruma resen ihbar edilir. Kurum, ihbar üzerine davaya davalı yanında ferî müdahil olarak katılır.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.