Sendika Hukuku ve Toplu İş Sözleşmesi

Sendika özgürlüğü, sendika üyeliği ve güvenceleri, sendikal tazminat; toplu iş sözleşmesinin düzeyi, içeriği, süresi, yetki tespiti, toplu görüşme ve grev-lokavtın temel çerçevesi.

Sendika özgürlüğünün çerçevesi

Sendika hukukunun temelinde örgütlenme özgürlüğü yer alır. 6356 sayılı Kanuna göre kuruluşlar, kanundaki kuruluş usul ve esaslarına uyarak önceden izin almaksızın kurulur. Bu düzenleme, sendika kurmanın bir idari izne bağlı olmadığını açıkça ortaya koyar. Sendikalar kuruldukları işkolunda faaliyette bulunur.

İşkolları kanuna ekli cetvelde gösterilir. Bir işyerinde yürütülen asıl işe yardımcı işler de asıl işin girdiği işkolundan sayılır. Bir işyerinin girdiği işkolunun tespiti Bakanlıkça yapılır ve karar Resmî Gazete'de yayımlanır. İşkolu tespiti, hem sendikanın faaliyet alanı hem de toplu iş sözleşmesi yetkisi bakımından belirleyici olduğu için uyuşmazlıklara konu olabilir.

Üyelik, aidat ve sendikal güvenceler

On beş yaşını dolduran ve kanun hükümlerine göre işçi sayılanlar işçi sendikalarına üye olabilir. Sendikaya üye olmak serbesttir; hiç kimse sendikaya üye olmaya veya olmamaya zorlanamaz. Üyelik, Bakanlıkça sağlanacak elektronik başvuru sistemi üzerinden yapılan başvuru ve sendikanın yetkili organının kabulüyle kazanılır.

Üyelik ve dayanışma aidatları, yetkili işçi sendikasının işverene yazılı başvurusu üzerine işçinin ücretinden kesilerek sendikaya ödenir. Kanun, işçilerin işe alınmalarının belirli bir sendikaya girme veya girmeme şartına bağlanamayacağını; sendika üyesi olanlarla olmayanlar veya ayrı sendikalara üye olanlar arasında çalışma şartları ve işe son verme bakımından ayrım yapılamayacağını öngörür. İşçiler, sendikal faaliyetleri nedeniyle işten çıkarılamaz veya farklı işleme tabi tutulamaz.

Sendikal tazminat ve feshe karşı koruma

Sendikal ayrımcılık yasağına aykırı davranan işverene karşı işçi, sendikal tazminat talep edebilir. Kanun, işverenin bu yasaklara aykırı hareket etmesi hâlinde işçinin bir yıllık ücret tutarından az olmamak üzere sendikal tazminata hükmedilmesini öngörür.

Sendikal bir nedenle iş sözleşmesinin feshi hâlinde işçi, iş güvencesi hükümlerine göre dava açma hakkına sahiptir. Sözleşmenin sendikal nedenle feshedildiğinin tespit edilmesi, işe iade ve tazminat sonuçlarını beraberinde getirir. Bu koruma, sendikal örgütlenmenin iş ilişkisi üzerinden baskılanmasını engellemeyi amaçlar.

Toplu iş sözleşmesinin niteliği, düzeyi ve süresi

Toplu iş sözleşmesi, iş sözleşmesinin yapılması, içeriği ve sona ermesine ilişkin hükümleri içerir. Ayrıca tarafların karşılıklı hak ve borçları ile sözleşmenin uygulanması, denetimi ve uyuşmazlıkların çözüm yollarını da düzenleyebilir. Sözleşme, Anayasa ve kanunların emredici hükümlerine aykırı düzenlemeler içeremez.

Toplu iş sözleşmesi aynı işkolunda bir veya birden çok işyerini kapsayabilir. Bir gerçek veya tüzel kişiye ya da kamu kurumuna ait aynı işkolunda birden çok işyeri varsa sözleşme ancak işletme düzeyinde yapılabilir. Grup toplu iş sözleşmesi, işçi sendikası ile işveren sendikası arasında birden çok üye işverene ait işyerlerini kapsayacak şekilde yapılabilir. Sözleşme yazılı olarak yapılır ve en az bir, en çok üç yıl süreli olabilir; süresi içinde taraflarca uzatılamaz, kısaltılamaz veya sona erdirilemez.

Yetki tespiti: sayısal eşikler

Toplu iş sözleşmesi yapabilmek için sendikanın iki eşiği aşması gerekir. İlk eşik işkolu düzeyindedir: Sendika, kurulu bulunduğu işkolunda çalışan işçilerin en az yüzde birinin üyesi olmalıdır. İkinci eşik işyeri veya işletme düzeyindedir: İşyerinde başvuru tarihinde çalışan işçilerin yarıdan fazlası, işletmede ise yüzde kırkı sendikanın üyesi olmalıdır.

İşletmede birden çok sendikanın yüzde kırk veya fazla üyesi varsa başvuru tarihinde en çok üyeye sahip sendika yetkilidir. Sendika Bakanlığa başvurarak yetkili olduğunun tespitini ister. Bakanlık tespit yazısını ilgililere bildirir; taraflar altı iş günü içinde mahkemeye itiraz edebilir. İtiraz süresi geçer veya itiraz reddedilirse sendikaya yetki belgesi verilir. Yetki belgesi bulunmaksızın yapılan toplu iş sözleşmesinin hükümsüzlüğü ileri sürülebilir.

Toplu görüşme süreci

Yetki belgesini alan taraf, on beş gün içinde karşı tarafı toplu görüşmeye çağırır. Bu süre içinde çağrı yapılmazsa yetki belgesinin hükmü kalmaz. Çağrıyı yapan taraf, toplu görüşmede ileri süreceği tekliflerin bütününü çağrı süresi içinde karşı tarafa vermek zorundadır.

Taraflar, çağrının tebliğinden itibaren altı iş günü içinde toplantının yer, gün ve saatini belirleyip görevli makama bildirir. Anlaşma sağlanamazsa ilk toplantının zamanını görevli makam belirler. Toplu görüşmenin süresi ilk toplantı tarihinden itibaren altmış gündür. Görüşmeler sonunda anlaşma sağlanırsa toplu iş sözleşmesi imzalanır; anlaşmazlık hâlinde kanunun öngördüğü uyuşmazlık yolları devreye girer.

Grev ve lokavtın temel çerçevesi

Toplu görüşmelerde anlaşma sağlanamaması hâlinde işçi tarafı grev, işveren tarafı lokavt kararı alabilir. Kanun, grev kararının uyuşmazlık tutanağının tebliğinden itibaren altmış gün içinde alınabileceğini ve bu süre içinde altı iş günü önceden karşı tarafa bildirilecek tarihte uygulamaya konulabileceğini öngörür.

İşveren de grev kararının tebliğinden itibaren altmış gün içinde lokavt kararı alabilir ve altı iş günü önceden bildirimle uygulamaya koyabilir. Kararlar işyerinde derhâl ilan edilir. Bildirilen tarihte başlamayan grev hakkı veya lokavt düşer. Bu süreler, grev ve lokavtın belirsiz bir tehdit olarak sürüncemede kalmasını önlemeyi amaçlar.

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.