Çek
Çekin zorunlu unsurlarını, muhatabın banka olması kuralını, karşılık ilişkisini, kabul yasağını, ibraz sürelerini ve başvurma haklarını ele alır.
Çekin zorunlu unsurları
Çek; senet metninde çek kelimesini ve senet Türkçe'den başka bir dille yazılmışsa o dilde çek karşılığı olarak kullanılan kelimeyi, kayıtsız ve şartsız belirli bir bedelin ödenmesi için havaleyi, ödeyecek kişinin yani muhatabın ticaret unvanını, ödeme yerini, düzenlenme tarihini ve yerini, düzenleyenin imzasını, banka tarafından verilen seri numarasını ve karekodu içerir (m. 780).
Çek, poliçe ve bonodan farklı olarak banka üzerine düzenlenen bir ödeme aracıdır. Bu nedenle muhatabın ticaret unvanı ve banka tarafından verilen seri numarası özel bir önem taşır. Karekod uygulaması, çek alacaklılarının çek hesabı sahibine ilişkin belirli verilere erişmesini sağlar. Senet metninde çek kelimesinin bulunması, senedin türünü belirginleştirir. Kayıtsız ve şartsız havale, ödeme emrinin koşula bağlanamayacağını gösterir. Bu unsurlar, çekin güvenilir bir ödeme aracı olarak işlev görmesini sağlar. Banka seri numarası, çek yapraklarının izlenmesini kolaylaştırır.
Unsurların bulunmaması
Çekte sayılan unsurlardan birini içermeyen bir senet, kanunun ikinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarında yazılı hâller dışında çek sayılmaz. Çekte açıklık yoksa muhatabın ticaret unvanı yanında gösterilen yer ödeme yeri sayılır. Muhatabın ticaret unvanı yanında birden fazla yer gösterildiği takdirde çek ilk gösterilen yerde ödenir. Böyle bir açıklık ve başka bir kayıt da yoksa çek muhatabın merkezinin bulunduğu yerde ödenir. Düzenlenme yeri gösterilmemiş olan çek, düzenleyenin adı yanında yazılı olan yerde düzenlenmiş sayılır (m. 781).
Kanun, çekte de tamamlayıcı yorum kuralları getirmiştir. Ödeme yerinin ve düzenlenme yerinin belirlenmesine ilişkin bu kurallar, senedin geçerliliğini korur. Yabancı banka tarafından bastırılan çeklerde seri numarası veya karekodun bulunmaması da senedin çek olarak geçerliliğini etkilemez. Böylece milletlerarası çek uygulamasının ihtiyaçları gözetilmiş olur. Yabancı banka çeklerinde bu unsurların eksikliği ayrıca değerlendirilir.
Muhatabın banka olması ve karşılık
Türkiye'de ödenecek çeklerde muhatap ancak bir banka olabilir. Diğer bir kişi üzerine düzenlenen çek yalnız havale hükmündedir (m. 782).
Çekin düzenlenmesi için muhatabın elinde düzenleyenin emrine tahsis edilmiş bir karşılık bulunması ve düzenleyenin bu karşılık üzerinde çek düzenlemek suretiyle tasarruf hakkını haiz olacağına dair muhatapla düzenleyen arasında açık veya zımni bir anlaşma bulunması şarttır. Ancak bu hükümlere uyulmaması hâlinde senedin çek olarak geçerliliği etkilenmez. Düzenleyen, muhatap nezdinde çekin ancak bir kısım karşılığını hazır bulundurduğu takdirde muhatap bu tutarı ödemekle yükümlüdür. Karşılığı kısmen veya tamamen bulunmayan bir çek düzenleyen kişi, çekin karşılıksız kalan bedelinin yüzde onunu ödemekle yükümlü olduktan başka hamilin bu yüzden uğradığı zararı da tazmin eder (m. 783). Karşılık ilişkisi, çekin ekonomik temelini oluşturur ve düzenleyenin sorumluluğunu belirler.
Kabul yasağı ve lehtar
Çek hakkında kabul işlemi yapılamaz. Çek üzerine yazılmış bir kabul kaydı yazılmamış sayılır (m. 784).
Kabul yasağı, çekin görüldüğünde ödenen bir ödeme aracı olmasının doğal sonucudur. Çek, bankanın kabulüne değil, hesapta bulunan karşılığa dayanır. Bu nedenle çek üzerine yazılan kabul kaydı hukuken dikkate alınmaz. Çek, emre yazılı kaydıyla veya bu kayıt olmadan belirli bir kişiye, emre yazılı değildir kaydıyla belirli bir kişiye veya hamile ödenmek üzere çekilebilir. Belirli bir kişi lehine veya hamiline kelimelerinin eklenmesiyle düzenlenen çek hamiline yazılı çek sayılır. Kimin lehine düzenlendiği gösterilmemiş olan bir çek de hamiline yazılı çek hükmündedir (m. 785). Bu düzenleme, çekin kim tarafından ve kime ödeneceğini açıkça belirler.
İbraz süreleri ve başvurma hakları
Bir çek, düzenlendiği yerde ödenecekse on gün; düzenlendiği yerden başka bir yerde ödenecekse bir ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Ödeneceği ülkeden başka bir ülkede düzenlenen çek, düzenlenme yeri ile ödeme yeri aynı kıtada ise bir ay, ayrı kıtalarda ise üç ay içinde muhataba ibraz edilmelidir. Bu süreler çekte yazılı olan düzenlenme tarihinin ertesi günü başlar (m. 796).
Çekin ödenmediği, resmî bir belge olan protesto ile, muhatabın çek üzerine yazdığı tarihli beyanla veya takas odasının tarihli beyanıyla sabit bulunduğu takdirde hamil; cirantalar, düzenleyen ve diğer çek borçlularına karşı başvurma haklarını kullanabilir (m. 808). Hamilin cirantalarla düzenleyene ve diğer çek borçlularına karşı sahip olduğu başvurma hakları, ibraz süresinin bitiminden itibaren üç yıl geçmekle zamanaşımına uğrar (m. 814).
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.