Kambiyo Senetlerinde Genel Hükümler
Kambiyo senetlerinde borçlanma ehliyetini, imzaların bağımsızlığını, temsilci sıfatıyla imzayı, düzenleyenin sorumluluğunu ve açık senet kurumunu ele alır.
Kambiyo senetleri ve ortak rejim
Kambiyo senetleri, Türk Ticaret Kanununun dördüncü kısmında poliçe, bono veya emre yazılı senet ile çek olarak düzenlenmiştir. Poliçe ve bono aynı bölümde, çek ise ayrı bir kısımda yer alır. Kanun, çek hakkında poliçeye ait birçok hükmün uygulanacağını açıkça belirtir (m. 818).
Bu ortak rejim, kambiyo senetlerinin benzer işlev görmesinden kaynaklanır. Her üç senet de belirli bir bedelin ödenmesi taahhüdünü veya havalesini içerir, emre yazılı olarak düzenlenebilir ve ciro yoluyla devredilebilir. Kanun koyucu, poliçe için geliştirdiği ayrıntılı kuralları bono ve çeke uyarlayarak uygular. Sözleşme ile borçlanmaya ehil olan kişi, kambiyo senetleri ile borçlanmaya da ehil sayılır (m. 670). Aynı ehliyet ölçütünün benimsenmesi, ortak rejimin en baştaki göstergesidir. Kanunun bu ortak yaklaşımı, ticari hayatta birbirinin yerine kullanılabilen senetler bakımından öngörülebilirlik sağlar. Bu birlik, uygulamada tereddütleri azaltır.
İmzaların bağımsızlığı ilkesi
Bir poliçe, poliçe ile borçlanmaya ehil olmayan kişilerin imzasını, sahte imzaları, hayali kişilerin imzalarını veya imzalayan ya da adlarına imzalanmış olan kişileri herhangi bir sebeple bağlamayan imzaları içerirse, diğer imzaların geçerliliği bundan etkilenmez (m. 677).
İmzaların bağımsızlığı ilkesi, kambiyo senetlerinin güvenli dolaşımının temelidir. Senetteki her imza kendi başına değerlendirilir; bir imzanın geçersizliği diğerlerini etkilemez. Örneğin sahte bir imza bulunması, senedin diğer imza sahipleri bakımından geçerliliğini ortadan kaldırmaz. Bu kural, hamili senet üzerindeki bütün imzaların geçerliliğini ayrı ayrı araştırma yükünden kurtarır. Aynı zamanda senede güvenerek işlem yapan kişileri korur ve senedin piyasada kabul görmesini sağlar. Bu nedenle senet üzerindeki imzaların sayısı arttıkça, hamilin başvurabileceği borçlu sayısı da artar. Senette imzası bulunan her kişi, kendi imzasının hukuki sonuçlarından sorumlu tutulur.
Temsilci sıfatıyla imza
Temsile yetkili olmadığı hâlde bir kişinin temsilcisi sıfatıyla bir poliçeye imzasını koyan kişi, o poliçeden dolayı bizzat sorumludur; bu poliçeyi ödediği takdirde, temsil olunduğu kabul edilen kişinin haiz olabileceği haklara sahip olur. Yetkisini aşan temsilci için de hüküm böyledir (m. 678).
Kural, senette görünen temsil ilişkisine güveni korur. Senette başkası adına imza atan kişi, bu beyanın doğruluğunu üstlenir. Yetkisi bulunmadığı hâlde imza atarsa, senetteki taahhüdün muhatabı bizzat kendisi olur. Temsilci senedi öderse, temsil olunan kişinin sahip olabileceği haklara geçer. Bu düzenleme, temsil yetkisinin varlığını senet üzerinden denetlemenin güç olduğu durumlarda hamilin korunmasını sağlar. Yetkisiz temsilcinin sorumluluğu, kambiyo senedine özgü bir sorumluluk türüdür. Temsil yetkisinin kapsamı senet metninden anlaşılamıyorsa, riski imza sahibi üstlenir. Yetkisiz temsilci, ödediği tutar bakımından temsil olunan kişiye de başvurabilir.
Düzenleyenin sorumluluğu
Düzenleyen, poliçenin kabul edilmemesinden ve ödenmemesinden sorumludur. Düzenleyen, kabul edilmeme hâlinde sorumlu olmayacağını şart edebilirse de ödenmemeden sorumlu olmayacağına ilişkin kayıtlar yazılmamış sayılır (m. 679).
Düzenleyen, senedi düzenleyerek onun kabul edileceğini ve ödeneceğini garanti etmiş olur. Ancak kanun, düzenleyene sınırlı bir imkân tanır: kabul edilmeme hâlinde sorumlu olmayacağını senette şart koşabilir. Buna karşılık ödenmemeden sorumlu olmayacağına ilişkin kayıtlar hukuken dikkate alınmaz. Bu ayrım, hamilin en temel beklentisini, yani senedin ödenmesini korur. Düzenleyenin sorumluluğu, kambiyo ilişkisinin güvenilirliğini ayakta tutan unsurlardan biridir. Düzenleyenin sorumluluğu, senedin ödenmesi konusunda hamilin duyduğu güvenin hukuki karşılığıdır. Bu nedenle düzenleyenin sorumluluğu, senedin ödenmemesi hâlinde başvurma hakkının dayanağını oluşturur.
Açık senet
Tedavüle çıkarılırken tamamen doldurulmamış bulunan bir poliçe, aradaki anlaşmalara aykırı bir şekilde doldurulursa, bu anlaşmalara uyulmadığı iddiası, hamile karşı ileri sürülemez; meğerki, hamil poliçeyi kötüniyetle iktisap etmiş veya iktisap sırasında kendisine ağır bir kusur isnadı mümkün bulunmuş olsun (m. 680).
Açık senet, düzenlenirken bazı unsurları boş bırakılan ve sonradan doldurulmak üzere verilen senettir. Uygulamada özellikle teminat amacıyla başvurulan bir yöntemdir. Kanun, senet üzerinde sonradan yapılan doldurmanın anlaşmaya aykırı olduğu iddiasını hamilin kötüniyeti veya ağır kusuru ile sınırlar. Böylece senede güvenerek devralan hamil korunur. Açık senedin kötüye kullanılması hâlinde ise hamilin kötüniyeti ispat edilerek savunma yapılabilir. Bu kurum, ticari hayatta sık başvurulan bir uygulama olup kötüye kullanıma karşı sınırlı da olsa koruma sağlar. Doldurma anlaşmasının kapsamı, taraflar arasındaki iç ilişkide ispat edilebilir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.