Kambiyo Senetlerinde Kanunlar İhtilafı
Kambiyo senetlerinde borçlanma ehliyetine, şekle, sürelere, borçlanmaların hükümlerine ve kaybolma hâlinde alınacak tedbirlere uygulanacak hukuku ele alır.
Borçlanma ehliyeti
Bir kişinin poliçe ile borçlanması için gereken ehliyet tabi bulunduğu devletin hukukuna göre belirlenir. Bu hukuk diğer bir ülkenin hukukuna göndermede bulunuyorsa o hukuk uygulanır. Birinci fıkrada öngörülen hukuk gereğince ehliyete sahip olmayan kişi, hukuku bakımından kendisini ehil sayan bir ülkede imza koymuşsa orada olduğu gibi geçerli şekilde borçlanır (m. 766).
Kanun, ehliyet bakımından kişinin tabi olduğu devletin hukukunu esas alır. Bu hukukun başka bir ülkenin hukukuna gönderme yapması hâlinde, gönderme kabul edilir ve o hukuk uygulanır. Ehliyetsizliğin sonuçlarını yumuşatan ikinci kural ise senetlerin dolaşım güvenliğini korur. Kişi, kendisini ehil sayan bir ülkede imza koymuşsa geçerli biçimde borçlanmış olur. Böylece senet hamili, imza sahibinin kendi ülkesindeki ehliyet durumunu araştırmak zorunda kalmadan senede güvenebilir.
Şekil ve süreler
Poliçe ile yapılan borçlanmaların şekli, bu borçlanmaların imzalandığı ülkenin hukukuna tabidir. Bir poliçeye ilişkin borçlanma, yapıldığı ülkenin hukuku uyarınca şekil bakımından geçerli olmamakla beraber, aynı poliçeye ilişkin sonraki bir borçlanmanın yapıldığı ülke hukukunca geçerli bulunursa, ilk borçlanmanın şekil bakımından geçerli olmayışı sonraki borçlanmanın geçerliliğini etkilemez. Bir Türkün yabancı ülkede poliçeyle borçlanması, Türk hukukunun gösterdiği şekle uygun bulunduğu takdirde Türkiye'de başka bir Türke karşı geçerlidir (m. 767).
Şekil bakımından imza yeri hukuku esas alınır. Kanun, imzaların bağımsızlığı ilkesini milletlerarası düzeyde de korur: bir borçlanmanın şekil bakımından geçersizliği, sonraki borçlanmaların geçerliliğini etkilemez. Türkler arasındaki ilişkilerde ise Türk hukukuna uygun şekil, yabancı ülkede düzenlenen senet bakımından da geçerlik sağlar. Protestonun şekli ve süreleri ile hakların kullanılması veya korunması için gerekli diğer işlemlerin şekli, işlemin yapılması gereken ülkenin hukukuna göre belirlenir (m. 768). Başvurma haklarının kullanılması için uyulması gereken süreler ise bütün poliçe borçluları hakkında poliçenin düzenlendiği yerde geçerli olan hukuka göre belirlenir (m. 769).
Borçlanmaların hükümleri
Bir poliçeyi kabul eden kişinin borçlanmalarından doğan sonuçlar, ödeme yerindeki hukuka göre belirlenir. Senetteki diğer borçluların borçlanmalarından doğan sonuçlar, bu borçlanmalar hangi ülkede imza edilmişse o ülke hukukuna tabi olur (m. 770).
Kanun, kabul eden ile diğer borçlular arasında bir ayrım yapar. Kabul edenin borcunun sonuçları ödeme yeri hukukuna göre değerlendirilir. Ciranta ve aval veren gibi diğer borçluların borçlanmaları ise imza yeri hukukuna tabidir. Kabulün poliçe bedelinin bir kısmına özgülenip özgülenmeyeceği ve hamilin kısmi ödemeyi kabule zorunlu bulunup bulunmadığı da ödeme yerindeki hukuka göre belirlenir (m. 771). Vade geldiğinde ödeme, özellikle vadenin geldiği günün ve ödeme tarihinin hesaplanması ile yabancı para ile gösterilmiş poliçelerin ödenmesi bakımından ödeme yeri hukukuna tabidir (m. 772). Bu düzenleme, ödemenin yapılacağı ülkedeki kuralların gözetilmesini sağlar.
Sebepsiz zenginleşme ve karşılığın geçmesi
Muhatap, yerleşim yerli poliçeyi ödeyecek olan üçüncü kişi ve düzenleyenin poliçeyi hesabına düzenlediği kişi veya ticari işletme aleyhine sebepsiz zenginleşmeden doğan istemler, bu kişilerin yerleşim yerlerinin bulunduğu ülkenin hukukuna göre belirlenir (m. 773).
Sebepsiz zenginleşme istemleri, poliçeden doğan hakların kullanılamadığı durumlarda devreye giren ikincil bir koruma sağlar. Kanun, bu istemler bakımından ilgili kişilerin yerleşim yeri hukukunu esas alır. Bir poliçe hamilinin, senedin düzenlenmesine sebep olan alacağı iktisap edip etmeyeceğini ise senedin düzenlendiği yerdeki hukuk belirler (m. 774). Bu kural, senedin altında yatan temel alacağın hamile geçip geçmediğini belirler. Böylece kambiyo ilişkisi ile temel borç ilişkisi arasındaki bağ, milletlerarası düzeyde de düzenlenmiş olur.
İptal kararı ve bonoya uygulanma
Poliçenin kaybolması veya çalınması hâlinde alınacak tedbirleri, ödeme yerindeki hukuk belirler (m. 775).
Senet kaybolduğunda veya çalındığında hangi tedbirlerin alınacağı, ödemenin yapılacağı ülkenin hukukuna göre belirlenir. Bu, iptal usulünün ödeme yeri ile sıkı bağlantısını yansıtır. Kanunun kanunlar ihtilafına ilişkin hükümleri bonolar hakkında da uygulanır. Bono veya emre yazılı senet bakımından, niteliğine aykırı düşmedikçe kanunlar ihtilafına dair hükümler geçerlidir (m. 778). Çek bakımından ise ayrı hükümler öngörülmüştür; çekin kimin üzerine düzenlenebileceğini, borçlanmaların şeklini ve sonuçlarını ilgili ülke hukukları belirler. Bu düzenlemeler, milletlerarası ticari hayatta senetlerin hangi hukuka tabi olduğunu öngörülebilir kılar. Çek bakımından da benzer bir yaklaşım izlenmiş, çekin şekline ve borçlanmaların sonuçlarına uygulanacak hukuk ayrıca düzenlenmiştir. Hamil, milletlerarası nitelik taşıyan bir senetle karşılaştığında önce hangi ülke hukukunun uygulanacağını belirlemeli, ardından o hukuka göre haklarını kullanmalıdır. Bu belirleme, özellikle süreler ve iptal usulü bakımından sonuç doğurur.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.