Kişilik Hakkının Korunması
Kişilik hakkına saldırının hukuka aykırılığını, haklılık sebeplerini, koruma davalarını, tazminat istemlerini ve manevî tazminatın devredilmezliğini ele alır.
Saldırının hukuka aykırılığı
Hukuka aykırı olarak kişilik hakkına saldırılan kimse, hâkimden, saldırıda bulunanlara karşı korunmasını isteyebilir. Korumanın kapısı, saldırının hukuka aykırı olmasıdır. Bu nedenle çözümün ilk adımı, saldırının niteliğini belirlemektir.
Kişilik hakkı mutlak bir hak olduğu için, kural olarak her müdahale hukuka aykırıdır. İspat yükü de bu kurala göre dağıtılır: davacı saldırıyı, davalı ise haklılık sebebini ispatlar. Bu dağılım, korumanın pratik işleyişini belirler.
Saldırı, tek bir fiille veya süregelen davranışlarla gerçekleşebilir. Bir yayın, bir paylaşım, bir sözleşme hükmü ya da bir görüntü kullanımı saldırı oluşturabilir. Önemli olan, fiilin kişilik değerlerine dokunmasıdır. Fiilin kastlı olması, hukuka aykırılık için gerekli değildir.
Hukuka aykırılık, yalnız gerçek dışı beyanlarda ortaya çıkmaz. Doğru bir bilginin bağlamından koparılarak sunulması da kişilik hakkını zedeleyebilir. Bu nedenle değerlendirme, tek tek ifadelerden çok bütüncül sunuma bakar. Hukukçu, olayı bütün olarak okumalıdır.
Haklılık sebepleri
Kişilik hakkı zedelenen kimsenin rızası, daha üstün nitelikte özel veya kamusal yarar ya da kanunun verdiği yetkinin kullanılması sebeplerinden biriyle haklı kılınmadıkça, kişilik haklarına yapılan her saldırı hukuka aykırıdır. Kanun, haklılık sebeplerini sınırlı biçimde sayar.
Rıza, kişinin kendi kişilik alanı üzerinde tasarrufudur. Ancak rıza, kişiliğin özünü ortadan kaldıracak genişlikte olamaz. Verilen iznin kapsamı, konusu ve süresi belirli olmalıdır. Sınırı aşan kullanım, rızaya dayanılarak haklı gösterilemez.
Üstün yarar, iki menfaat arasında denge kurulmasını gerektirir. Basın özgürlüğü ile özel hayatın gizliliği çatıştığında, hâkim ölçülülük ölçütünü uygular. Kamunun bilgi alma menfaati, her durumda kişilik hakkının önüne geçmez. Denge, somut olayın koşullarına göre kurulur.
Kanunun verdiği yetki, örneğin usulüne uygun bir arama veya gözaltı işlemini kapsar. Yetki, kanunda öngörülen sınırlar içinde kullanılmalıdır. Sınırı aşan işlem, artık yetkiye değil, hukuka aykırılığa dayanır. Bu ayrım, idarî işlemlerin denetiminde belirleyicidir.
Koruma davaları
Davacı, hâkimden saldırı tehlikesinin önlenmesini, sürmekte olan saldırıya son verilmesini, sona ermiş olsa bile etkileri devam eden saldırının hukuka aykırılığının tespitini isteyebilir. Kanun, üç ayrı koruma biçimi öngörür. Seçim, saldırının hangi aşamada olduğuna göre yapılır.
Önleme davası, henüz gerçekleşmemiş ancak yakın tehlike oluşturan saldırılara yöneliktir. Tehlike, somut olgularla ortaya konmalıdır; soyut bir endişe yeterli değildir. Dava, ileride doğacak ihlali engellemeyi amaçlar.
Saldırı sürüyorsa son verilmesi istenir. Saldırı sona ermiş olsa da etkileri devam ediyorsa, hukuka aykırılığın tespiti istenebilir. Tespit davası, ileride açılacak tazminat davasına zemin hazırlar. Böylece koruma, geçmişe dönük biçimde de işler.
Davacı bunlarla birlikte, düzeltmenin veya kararın üçüncü kişilere bildirilmesi ya da yayımlanması isteminde de bulunabilir. Bu istem, ihlalin etkilerini ortadan kaldırmaya yöneliktir. Yayım, ihlalin ağırlığıyla orantılı olmalıdır. Amaç, cezalandırma değil; itibarın onarılmasıdır.
Tazminat istemleri
Davacının, maddî ve manevî tazminat istemleri ile hukuka aykırı saldırı dolayısıyla elde edilmiş olan kazancın vekâletsiz iş görme hükümlerine göre kendisine verilmesine ilişkin istemde bulunma hakkı saklıdır. Kanun, korumayı tazminatla tamamlar. Bu istemler, koruma davalarıyla birlikte ileri sürülebilir.
Maddî tazminat, saldırı nedeniyle azalan malvarlığını giderir. Zararın varlığı ve miktarı, davacı tarafından ispatlanmalıdır. Hesaplama, zararın somut niteliğine göre yapılır. Gelir kaybı, tedavi masrafı ve benzeri kalemler bu kapsamdadır.
Manevî tazminat, kişilik değerlerinde oluşan zedelenmenin giderilmesidir. Miktarın belirlenmesinde saldırının ağırlığı, tarafların konumu ve olayın etkisi dikkate alınır. Amaç, zedelenmeyi dengelemektir; zenginleşme sağlamak değildir. Hâkim, gerekçede bu ölçütleri göstermelidir.
Kazanç istemi, saldırıdan elde edilen menfaatin iadesini sağlar. Örneğin izinsiz kullanılan bir görüntüden doğan reklam geliri bu kapsamda değerlendirilir. Vekâletsiz iş görme hükümlerine yapılan atıf, iadenin hesabını belirler. Böylece saldırganın kazancı elinde bırakılmaz.
Manevî tazminatın devri
Manevî tazminat istemi, karşı tarafça kabul edilmiş olmadıkça devredilemez; miras bırakan tarafından ileri sürülmüş olmadıkça mirasçılara geçmez. Kural, istemin kişiye sıkı sıkıya bağlı olduğunu gösterir. İstisnalar, kanunda açıkça belirtilmiştir.
Kuralın gerekçesi, manevî zararın kişisel niteliğidir. Zedelenme, yalnız o kişinin yaşadığı bir deneyimdir. Bu nedenle istem, kural olarak başkasına geçmez. Devir yasağı, hakkın özünü korur.
Karşı tarafın kabulü, istisnayı oluşturur. Kabul, bir hukukî işlem olduğundan ehliyet ve irade sakatlığı kurallarına tabidir. Kabul edilen istem, artık malvarlığı değeri taşır ve devredilebilir. Dönüşüm, bu noktada gerçekleşir.
Miras bırakanın istemi ileri sürmüş olması, diğer istisnadır. Bu hâlde istem, mirasçılara geçer. İleri sürülmemiş bir istem, miras yoluyla aktarılamaz. Ayrım, uygulamada sıkça karıştırıldığı için ayrıca değerlendirilmelidir.
Yetkili mahkeme ve usul
Davacı, kişilik haklarının korunması için kendi yerleşim yeri veya davalının yerleşim yeri mahkemesinde dava açabilir. Kanun, davacıya seçimlik bir yetki tanır. Bu kolaylık, saldırıya uğrayanın korunmasını güçlendirir.
Yetki kuralı, genel yetki kurallarına ek bir imkân getirir. Davacı, kendi yerleşim yerinde dava açarak ulaşım ve ispat kolaylığı elde eder. Seçim, dava açılırken yapılır. Sonradan değiştirme, usul kurallarına tabidir.
Dava, saldırının niteliğine göre farklı istemleri bir arada barındırabilir. Önleme, son verme, tespit ve tazminat istemleri aynı davada ileri sürülebilir. Bu birlik, yargılamanın ekonomisini sağlar. Hukukçu, istemleri açık biçimde ayırmalıdır.
Koruma, yalnız dava yoluyla işlemez. İhtiyatî tedbir, saldırının etkilerini hızla durdurabilir. Ayrıca cezaî ve idarî yollar da gündeme gelebilir. Ancak her yolun amacı ve sonucu farklıdır. Seçim, müvekkilin menfaatine göre yapılır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.