Küçükler ve Kısıtlılar
Küçüklerin ve kısıtlıların ehliyet durumunu, ergin kılmayı, yasal temsilcinin rızasını ve haksız fiil sorumluluğunu ele alır.
Küçüklük ve ehliyet
Ayırt etme gücü bulunmayanların, küçüklerin ve kısıtlıların fiil ehliyeti yoktur. Kanun, küçüklüğü ehliyetsizliğin bağımsız bir sebebi sayar. Bu nedenle ergin olmayan kişi, kural olarak ehliyetsizdir.
Küçüklük, erginliğin karşıtıdır. Erginlik onsekiz yaşın doldurulmasıyla başlar. Bu nedenle kural, onsekiz yaşına kadar ehliyetsizliktir. Ancak kanun, sınırlı istisnalar tanımıştır.
Ehliyetsizlik, küçüğün hak ehliyetini etkilemez. Küçük, hak sahibi olabilir; ancak haklarını kendi fiilleriyle kullanamaz. Bu hâlde yasal temsilci devreye girer. Temsil, küçüğün menfaatini korumaya yöneliktir.
Küçüğün ehliyetsizliği, işlemlerin tümüyle geçersiz olduğu anlamına gelmez. Kanun, ayırt etme gücüne sahip küçüklere sınırlı bir alan tanır. Ayrıca ergin kılma imkânı bulunur. İstisnalar, ehliyet rejimini esnekleştirir.
Ergin kılma
Onbeş yaşını dolduran küçük, kendi isteği ve velisinin rızasıyla mahkemece ergin kılınabilir. Kurum, küçüğe erken bağımsızlık tanır. Koşullar, kanunda açıkça belirtilmiştir.
Ergin kılma için küçüğün onbeş yaşını doldurması gerekir. Yaş koşulu, olgunluk varsayımına dayanır. Ayrıca küçüğün kendi isteği aranır. İrade, ergin kılmanın temelidir.
Velayet altındaki küçüklerde velinin rızası gerekir. Vesayet altındaki küçüklerde ise vesayet makamının izni aranır. Temsil rejimi, küçüğün hukukî statüsüne göre belirlenir. Bu ayrım, usul bakımından önemlidir.
Ergin kılma kararı, küçüğe fiil ehliyeti kazandırır. Ancak bu ehliyet, ergin kişilerin ehliyetiyle aynıdır. Karar, nüfus siciline işlenir. Ergin kılınan küçük, artık temsilciye ihtiyaç duymaz.
Ayırt etme gücü olmayan küçükler
Kanunda gösterilen ayrık durumlar saklı kalmak üzere, ayırt etme gücü bulunmayan kimsenin fiilleri hukukî sonuç doğurmaz. Kural, küçükler bakımından da geçerlidir. Fiil, hukuken yok sayılır.
Ayırt etme gücünden yoksun küçük adına işlemler yasal temsilci tarafından yapılır. Temsilci, küçüğün menfaatini gözetmelidir. Menfaate aykırı işlemler, denetime tabidir. Denetim, küçüğün korunmasını sağlar.
Hukukî sonuç doğurmayan fiil, taraflara borç yüklemez. Ancak fiilden bir zarar doğmuşsa, haksız fiil ve sebepsiz zenginleşme hükümleri değerlendirilir. Ayırt etme gücü bulunmayan küçük, kural olarak sorumlu tutulmaz. Hakkaniyet sorumluluğu saklıdır.
Ayrık durumlar, kanunda öngörülen istisnalardır. Örneğin kişiye sıkı sıkıya bağlı bazı hakların kullanımı özel kurallara tabidir. İstisnalar, dar yorumlanır. Hukukçu, istisnanın varlığını somut olayda göstermelidir.
Ayırt etme gücüne sahip küçükler
Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar, yasal temsilcilerinin rızası olmadıkça, kendi işlemleriyle borç altına giremezler. Kanun, sınırlı bir koruma kurar. Rıza, işlemin geçerliliğinin koşuludur.
Kural, tek taraflı işlemleri de kapsar. Küçük, kendi fiiliyle borç doğuramaz. Ancak hak edinme bakımından sınırlama farklıdır; karşılıksız kazanma serbesttir. Ayrım, küçüğün lehine işler.
Yasal temsilcinin rızası, işlemden önce veya sonra verilebilir. Sonradan verilen rıza, işlemi geçerli kılar. Rızanın kapsamı, işlemin niteliğine göre belirlenir. Genel bir izin, her işlemi kapsamaz.
Rıza bulunmazsa, işlem küçüğü bağlamaz. Karşı taraf, bu durumu bilerek işlem yapmışsa korunmaz. Ancak karşı tarafın iyiniyeti, somut olayın koşullarına göre değerlendirilir. Koruma, küçüğün menfaatine göre kurulur.
Rıza gerektirmeyen hâller
Karşılıksız kazanmada ve kişiye sıkı sıkıya bağlı hakları kullanmada bu rıza gerekli değildir. Kanun, küçüğün lehine iki istisna tanır. İstisnalar, ehliyetsizliğin katı sonuçlarını yumuşatır.
Karşılıksız kazanma, küçüğe yük getirmeyen edinimdir. Bağış, miras veya kazanç bu kapsamda değerlendirilir. Küçük, bu hakları kendi fiiliyle kazanabilir. Ancak kazanımın borç doğurmaması gerekir.
Kişiye sıkı sıkıya bağlı haklar, hak sahibinin kişiliğiyle doğrudan bağlantılıdır. Nişanlanma, evlenme veya manevî tazminat istemi gibi haklar bu grupta yer alır. Bu hakların kullanımı, ayırt etme gücüne bağlıdır. Temsilci, kural olarak bu hakları kullanamaz.
İstisnaların sınırı, küçüğün korunmasıdır. Hak, küçüğe yük getiriyorsa istisna uygulanmaz. Ayrıca kanunun özel düzenlemeleri saklıdır. Hukukçu, hakkın niteliğini ve kanunî sınırı birlikte değerlendirmelidir.
Haksız fiil sorumluluğu
Ayırt etme gücüne sahip küçükler ve kısıtlılar haksız fiillerinden sorumludurlar. Kanun, ehliyetsizliğe rağmen sorumluluk kurar. Sorumluluğun temeli, kusur yeteneğidir.
Sorumluluk, fiilin hukuka aykırılığı, zarar, illiyet bağı ve kusur koşullarına bağlıdır. Ayırt etme gücü, kusur yeteneğini sağlar. Bu nedenle küçük, fiilinin sonuçlarını algılayabiliyorsa sorumlu tutulur. Ölçüt, somut olayın koşullarıdır.
Ayırt etme gücü bulunmayanlar ise kural olarak sorumlu değildir. Ancak hakkaniyet gerektiriyorsa hâkim, zararın kısmen veya tamamen giderilmesine karar verebilir. Bu sorumluluk, kusura değil; hakkaniyete dayanır. Ölçü, tarafların ekonomik durumudur.
Kısıtlılar da aynı rejime tabidir. Kısıtlama, haksız fiil sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Ayrıca yasal temsilcinin sorumluluğu ayrıca değerlendirilir. Gözetim yükümlülüğünün ihlali, temsilcinin sorumluluğuna yol açabilir. Sorumluluk zinciri, birlikte kurulmalıdır.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.