Tüzel Kişiler: Dernekler ve Vakıflar
Tüzel kişilik kavramını, tüzel kişilerin ehliyetini, dernek ve vakıf kuruluşunu, tüzük ve organ yapısını ele alır.
Tüzel kişilik kavramı
Başlıbaşına bir varlığı olmak üzere örgütlenmiş kişi toplulukları ve belli bir amaca özgülenmiş olan bağımsız mal toplulukları, kendileri ile ilgili özel hükümler uyarınca tüzel kişilik kazanırlar. Kanun, iki tür tüzel kişilik öngörür. Ayrım, kişi ve mal topluluğu temeline dayanır.
Kişi toplulukları, belirli bir amacı gerçekleştirmek için bir araya gelen kişilerden oluşur. Dernekler ve şirketler bu grupta yer alır. Topluluğun iradesi, organlar aracılığıyla oluşur. Bu yapı, kişilerin ortak iradesini hukukî bir varlığa dönüştürür.
Mal toplulukları, bir amaca özgülenmiş malvarlığından oluşur. Vakıflar bu grubun tipik örneğidir. Burada kişiler değil; malvarlığı öne çıkar. Amaç, malvarlığının sürekli biçimde hizmet etmesidir.
Tüzel kişilik, hukukî bir kurgudur. Gerçek kişi gibi işlem yapabilir; ancak iradesi organları aracılığıyla açıklanır. Bu nedenle temsil, tüzel kişiliğin işleyişinin merkezindedir. Hukukçu, işlemin kim adına yapıldığını belirlemelidir.
Tüzel kişiliğin sınırları
Amacı hukuka veya ahlâka aykırı olan kişi ve mal toplulukları tüzel kişilik kazanamaz. Kanun, tüzel kişiliğin sınırını amaçla çizer. Sınır, hukuk düzeninin temel değerlerini korur.
Amaç, kuruluş belgesinde gösterilir. Belirsiz veya genel ifadeler, amacın denetimini zorlaştırır. Bu nedenle amaç, yeterince açık olmalıdır. Açıklık, hem kurucular hem de denetim makamı bakımından gereklidir.
Amacın hukuka aykırılığı, kuruluş anında değerlendirilir. Sonradan ortaya çıkan aykırılık, farklı sonuçlar doğurur. Bu hâlde tüzel kişiliğin sona ermesi gündeme gelebilir. Değerlendirme, somut olayın koşullarına göre yapılır.
Tüzel kişilik, amacı dışında kullanılamaz. Organlar, tüzel kişiyi amacına uygun biçimde temsil etmelidir. Amaç dışı işlemler, tüzel kişiyi bağlamayabilir. Ancak üçüncü kişilerin iyiniyeti ayrıca korunur. Denge, işlem güvenliği ile amaç sınırı arasında kurulur.
Tüzel kişilerin ehliyeti
Tüzel kişiler, cins, yaş, hısımlık gibi yaradılış gereği insana özgü niteliklere bağlı olanlar dışındaki bütün haklara ve borçlara ehildirler. Hak ehliyeti, insana özgü niteliklerle sınırlıdır. Diğer haklar bakımından eşitlik geçerlidir.
Fiil ehliyeti, organlara sahip olma koşuluna bağlıdır. Tüzel kişiler, kanuna ve kuruluş belgelerine göre gerekli organlara sahip olmakla fiil ehliyetini kazanırlar. Organsız tüzel kişi, işlem yapamaz. Bu nedenle organ yapısı, ehliyetin önkoşuludur.
Tüzel kişinin iradesi, organları aracılığıyla açıklanır. Organlar, hukukî işlemleri ve diğer bütün fiilleriyle tüzel kişiyi borç altına sokarlar. Temsil, ehliyetin kullanım biçimidir. Organın fiili, tüzel kişinin fiili sayılır.
Organlar, kusurlarından dolayı ayrıca kişisel olarak sorumludurlar. Yani tüzel kişinin sorumluluğu, organın sorumluluğunu ortadan kaldırmaz. Bu paralel sorumluluk, yönetimde özeni teşvik eder. Hukukçu, sorumluluk zincirini birlikte değerlendirmelidir.
Dernek kavramı ve kurma hakkı
Dernekler, gerçek veya tüzel en az yedi kişinin kazanç paylaşma dışında belirli ve ortak bir amacı gerçekleştirmek üzere, bilgi ve çalışmalarını sürekli olarak birleştirmek suretiyle oluşturdukları, tüzel kişiliğe sahip kişi topluluklarıdır. Tanım, unsurları açıkça gösterir.
Derneğin amacı, kazanç paylaşma dışında olmalıdır. Ekonomik faaliyet, amacın kendisi olamaz. Ancak amaca ulaşmak için gelir getirici faaliyet yürütülebilir. Sınır, kazancın paylaşılmasıdır.
Herkes, önceden izin almaksızın dernek kurma hakkına sahiptir. Kuruluş, izne bağlı değildir. Bu kural, örgütlenme özgürlüğünün görünümüdür. Ancak bildirim ve sicil işlemleri gerekir.
Dernek kurucularının fiil ehliyetine sahip olması gerekir. Ehliyet, kurucuların işlemin sonuçlarını değerlendirebilmesini sağlar. Hukuka veya ahlâka aykırı amaçlarla dernek kurulamaz. Sınır, tüzel kişiliğin genel rejimiyle uyumludur.
Tüzük ve organlar
Her derneğin bir tüzüğü bulunur. Tüzük, derneğin anayasal belgesidir. Kuruluş ve işleyiş, tüzükle düzenlenir. Tüzüğün varlığı, derneğin hukukî çerçevesini oluşturur.
Dernek tüzüğünde derneğin adı, amacı, gelir kaynakları, üyelik koşulları, organları ve örgütü ile geçici yönetim kurulunun gösterilmesi zorunludur. Kanun, zorunlu unsurları sayar. Eksiklik, tescil sürecini etkiler.
Dernek tüzüğü, kanunun emredici hükümlerine aykırı olamaz. Tüzükte düzenlenmemiş konularda kanun hükümleri uygulanır. Bu düzen, tüzüğün kanunla ilişkisini gösterir. Kanun, çerçeveyi çizer; tüzük ayrıntıyı belirler.
Organlar, derneğin iradesini oluşturur ve açıklar. Genel kurul ve yönetim kurulu temel organlardır. Organların yetkileri tüzükle belirlenir. Yetki aşımı, işlemin geçerliliğini etkileyebilir. Denetim, tüzük ve kanun üzerinden yapılır.
Vakıf kavramı ve kuruluşu
Vakıflar, gerçek veya tüzel kişilerin yeterli mal ve hakları belirli ve sürekli bir amaca özgülemeleriyle oluşan tüzel kişiliğe sahip mal topluluklarıdır. Tanım, malvarlığının özgülenmesini esas alır. Vakıf, kişi topluluğu değildir.
Vakfın amacı, belirli ve sürekli olmalıdır. Geçici bir amaç, vakıf kurmaya elverişli değildir. Amaç, hukuka ve ahlâka uygun olmalıdır. Kanun, bazı amaçları açıkça yasaklar. Sınır, kamu düzeniyle ilgilidir.
Vakıf kurma iradesi, resmî senetle veya ölüme bağlı tasarrufla açıklanır. Şekil, iradenin ciddiyetini güvence altına alır. Vakıf, yerleşim yeri mahkemesi nezdinde tutulan sicile tescil ile tüzel kişilik kazanır. Tescil, kişiliğin doğum anını belirler.
Vakıf, malvarlığıyla sınırlı bir varlıktır. Yeterli mal ve hakların bulunması gerekir. Aksi hâlde amaç gerçekleştirilemez. Bu nedenle denetim, malvarlığının yeterliliğini de kapsar. Hukukçu, kuruluş belgelerini bütün olarak incelemelidir.
Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.