Dava Arkadaşlığı ve Müdahale

İhtiyari ve mecburi dava arkadaşlığını, dava arkadaşlarının davadaki durumunu, davanın ihbarını, asli ve fer'î müdahaleyi ve bunların hükme etkisini açıklar.

Dava arkadaşlığı kavramı

Dava arkadaşlığı, birden çok kişinin aynı davada davacı veya davalı tarafında yer almasıdır. Kanun iki tür ayırır: ihtiyari ve mecburi dava arkadaşlığı. Ayrımın ölçütü, dava arkadaşlarının birlikte hareket etmek zorunda olup olmamasıdır. İhtiyari dava arkadaşlığında davalar birbirinden bağımsızdır; mecburi dava arkadaşlığında ise tek bir hüküm verilmesi zorunludur. Dava arkadaşlığı, usul ekonomisi sağlar ve aynı vakıalara dayanan uyuşmazlıkların çelişkili biçimde sonuçlanmasını önler. Ancak arkadaşlık, taraf ehliyeti veya dava ehliyeti yerine geçmez; her dava arkadaşının kendi ehliyeti ayrıca aranır. Dava arkadaşlığının yanlış belirlenmesi, taraf sıfatı ve usul işlemleri bakımından sonuç doğurur.

İhtiyari dava arkadaşlığı

Birden çok kişi, üç hâlde birlikte dava açabilecekleri gibi aleyhlerine de birlikte dava açılabilir: davacılar veya davalılar arasında dava konusu olan hak veya borcun, elbirliği ile mülkiyet dışındaki bir sebeple ortak olması; ortak bir işlemle hepsinin yararına bir hak doğmuş olması veya kendilerinin bu şekilde yükümlülük altına girmeleri; davaların temelini oluşturan vakıaların ve hukuki sebeplerin aynı veya birbirine benzer olması (HMK m. 57/1). İhtiyari dava arkadaşlığında davalar birbirinden bağımsızdır ve dava arkadaşlarından her biri diğerinden bağımsız olarak hareket eder (HMK m. 58/1). Bu bağımsızlık, iki sonuç doğurur: biri davadan feragat ederse diğerleri etkilenmez ve biri hakkında verilen karar diğerleri hakkında kesin hüküm oluşturmaz. Mahkeme, davaların ayrılmasına da karar verebilir. İhtiyari arkadaşlık, davacının seçimine bağlıdır; kanun birlikte dava açmayı zorunlu kılmaz.

Mecburi dava arkadaşlığı

Maddi hukuka göre, bir hakkın birden fazla kimse tarafından birlikte kullanılması veya birden fazla kimseye karşı birlikte ileri sürülmesi ve tamamı hakkında tek hüküm verilmesi gereken hâllerde, mecburi dava arkadaşlığı vardır (HMK m. 59/1). Mecburi dava arkadaşları ancak birlikte dava açabilir veya aleyhlerine de birlikte dava açılabilir; dava arkadaşları birlikte hareket etmek zorundadır (HMK m. 60/1). Buna karşılık duruşmaya gelmiş olan dava arkadaşlarının yapmış oldukları usul işlemleri, usulüne uygun olarak davet edildiği hâlde duruşmaya gelmemiş olan dava arkadaşları bakımından da hüküm ifade eder. Mecburi arkadaşlığın tipik örneği, elbirliği ile mülkiyet ilişkisinden doğan davalardır; mirasçıların tereke hakkındaki davaları buna girer. Eksik taraf gösterilmesi, dava şartı noksanlığı doğurur ve mahkeme tamamlanması için süre verir.

Davanın ihbarı

Taraflardan biri davayı kaybettiği takdirde, üçüncü kişiye veya üçüncü kişinin kendisine rücu edeceğini düşünüyorsa, tahkikat sonuçlanıncaya kadar davayı üçüncü kişiye ihbar edebilir (HMK m. 61/1). Dava kendisine ihbar edilen kişi de aynı şartlarda bir başkasına ihbarda bulunabilir ve ihbar tevali ettirilebilir (HMK m. 61/2). İhbar yazılı olarak yapılır; ihbar sebebinin gerekçeleriyle birlikte açıklanması ve yargılamanın hangi aşamada bulunduğunun belirtilmesi gerekir (HMK m. 62/1). Davanın ihbarı sebebiyle yargılama bir başka güne bırakılamaz ve zorunlu durumlar dışında süre verilemez (HMK m. 62/2). Dava kendisine ihbar edilen kişi, davayı kazanmasında hukuki yararı olan taraf yanında davaya katılabilir (HMK m. 63/1). İhbarın etkisi, ihbar edilen davada verilen hükmün ihbar eden kişiye etkisinin, fer'î müdahalenin etkisine ilişkin hükme kıyasen uygulanmasıdır (HMK m. 64/1).

Asli müdahale

Asli müdahale, üçüncü kişinin yargılamanın konusu üzerinde hak iddia etmesidir. Bir yargılamanın konusu olan hak veya şey üzerinde kısmen ya da tamamen hak iddia eden üçüncü kişi, hüküm verilinceye kadar bu durumu ileri sürerek, yargılamanın taraflarına karşı aynı mahkemede dava açabilir (HMK m. 65/1). Asli müdahale davası ile asıl yargılama birlikte yürütülür ve karara bağlanır (HMK m. 65/2). Asli müdahil, bu davada gerçek anlamda bir taraf hâline gelir: kendi hakkı için dava açar, harç öder ve hüküm onun hakkında da kurulur. Bu yönüyle asli müdahale, fer'î müdahaleden ayrılır. Asli müdahalenin kabulü, asıl davanın tarafları bakımından davanın konusunun genişlemesi sonucunu doğurur ve mahkeme üç kişi arasındaki ilişkiyi tek kararla çözer.

Fer'î müdahale ve etkisi

Üçüncü kişi, davayı kazanmasında hukuki yararı bulunan taraf yanında ve ona yardımcı olmak amacıyla, tahkikat sona erinceye kadar fer'î müdahil olarak davada yer alabilir (HMK m. 66/1). Müdahale talebinde bulunan üçüncü kişi, yanında katılmak istediği tarafı, müdahale sebebini ve bunun dayanaklarını belirten bir dilekçeyle mahkemeye başvurur (HMK m. 67/1). Müdahale kabul edilirse müdahil, davayı ancak bulunduğu noktadan itibaren takip edebilir; yanında katıldığı tarafın yararına olan iddia veya savunma vasıtalarını ileri sürebilir ve onun işlem ve açıklamalarına aykırı olmayan her türlü usul işlemini yapabilir (HMK m. 68/1). Müdahilin de yer aldığı asıl davada hüküm, taraflar hakkında verilir (HMK m. 69/1); müdahil kendi adına hüküm almış olmaz. Fer'î müdahilin rücu ilişkisinde asıl davadaki uyuşmazlık hakkında yanlış karar verildiği iddiası kural olarak dinlenilmez (HMK m. 69/2).

Bu notlar hukuki danışmanlık değildir; güncel mevzuatı resmî kaynaktan kontrol edin.